Dị ứng hải sản: Nguyên nhân, Triệu chứng và phương pháp Điều Trị

Dị ứng hải sản là phản ứng bất thường của hệ thống miễn dịch đối với các protein có trong một số loài động vật biển như động vật giáp xác (tôm, cua, ghẹ) hoặc động vật thân mềm (nghêu, sò, ốc, mực). Đây là một trong những dạng dị ứng thức ăn phổ biến nhất ở cả người lớn và trẻ em, thường kéo dài suốt đời và rất ít khi tự khỏi. Dưới góc nhìn của một dược sĩ gia đình, dị ứng hải sản không chỉ đơn thuần là nổi mề đay ngứa ngáy mà là một tình trạng y khoa nghiêm trọng cần được nhận biết đúng cách để ngăn ngừa nguy cơ sốc phản vệ đe dọa tính mạng.

Nguyên nhân trực tiếp gây dị ứng hải sản là do hệ miễn dịch nhận nhầm các protein lành tính trong thực phẩm là tác nhân ngoại lai có hại. Protein Tropomyosin có trong động vật giáp xác và thân mềm là kháng nguyên chính kích hoạt phản ứng này. Ở các loài cá, protein Parvalbumin là nguyên nhân chủ yếu. Ngoài ra, việc lây nhiễm chéo trong quá trình chế biến (dùng chung dầu chiên, thớt, dao) cũng là nguyên nhân gián tiếp phổ biến dẫn đến dị ứng dù người bệnh đã chủ động tránh ăn hải sản.

Các yếu tố nguy cơ hàng đầu bao gồm:

• Di truyền: Gia đình có người bị hen suyễn, viêm da cơ địa hoặc dị ứng thức ăn khác.
• Độ tuổi: Người lớn có tỷ lệ dị ứng hải sản cao hơn trẻ em, đặc biệt là phụ nữ có xu hướng dễ dị ứng với tôm, cua hơn.
• Sự mẫn cảm chéo: Người dị ứng với một loại giáp xác (như tôm) có nguy cơ cao dị ứng với các loại giáp xác khác (như cua, ghẹ) và cả mạt bụi nhà do cấu trúc protein tương đồng.

Cơ chế bệnh học của dị ứng hải sản là phản ứng quá mẫn tuýp I thông qua kháng thể IgE. Khi cơ thể tiếp xúc lần đầu với protein hải sản, hệ miễn dịch sẽ tạo ra kháng thể IgE đặc hiệu bám lên bề mặt tế bào mast và bạch cầu ái kiềm (giai đoạn mẫn cảm). Ở những lần tiếp xúc tiếp theo, protein này gắn kết chéo với các kháng thể IgE sẵn có, kích hoạt tế bào mast giải phóng ồ ạt các hoạt chất trung gian hóa học, đặc biệt là histamine. Sự phóng thích histamine này gây ra các hiện tượng sinh lý bệnh tức thì như giãn mạch, tăng tính thấm thành mạch (gây sưng nề, đỏ da), co thắt phế quản (gây khó thở) và tăng tiết dịch nhầy đường hô hấp.

Triệu chứng thường xuất hiện rất nhanh từ vài phút đến hai giờ sau ăn.

Triệu chứng nhẹ và trung bình:

• Ngoài da: Nổi mề đay, sưng phù mạch ở môi, mắt, mặt hoặc bàn tay, ngứa ngáy dữ dội.
• Tiêu hóa: Đau bụng, buồn nôn, nôn mửa hoặc tiêu chảy cấp.
• Hô hấp: Hắt hơi, chảy nước mũi, nghẹt mũi.

Triệu chứng cảnh báo nguy cấp cần cấp cứu ngay:

• Khó thở, thở rít, khàn tiếng do phù nề thanh quản làm hẹp đường thở.
• Chóng mặt, xây xẩm mặt mày, da nhợt nhạt, vã mồ hôi, tụt huyết áp hoặc mất ý thức (sốc phản vệ).

Chẩn đoán xác định dựa trên sự phối hợp giữa lâm sàng và các xét nghiệm chuyên khoa:

• Khai thác tiền sử: Ghi nhận chi tiết loại thực phẩm đã ăn, thời điểm khởi phát, tính chất triệu chứng và tiền sử dị ứng cá nhân.
• Test lẩy da (Skin Prick Test): Đưa một lượng cực nhỏ chiết xuất protein hải sản dưới da và quan sát nốt sẩn ngứa sau 15 phút.
• Thử nghiệm kích thích đường uống (Oral Food Challenge): Là tiêu chuẩn vàng nhưng cực kỳ nguy hiểm, chỉ được thực hiện dưới sự giám sát trực tiếp của bác sĩ dị ứng tại cơ sở y tế có đầy đủ trang thiết bị hồi sức cấp cứu.

Các xét nghiệm huyết thanh giúp hỗ trợ chẩn đoán an toàn:

• Định lượng IgE đặc hiệu (sIgE) trong máu: Đo lường nồng độ kháng thể IgE đối với từng loại hải sản cụ thể, giúp xác định tác nhân chính xác mà không gây nguy cơ phản ứng dị ứng cho bệnh nhân.
• Định lượng Tryptase huyết thanh: Được thực hiện ngay sau khi có phản ứng nặng nghi ngờ sốc phản vệ để xác định sự kích hoạt của tế bào mast.

Chẩn đoán hình ảnh thông thường không được chỉ định để chẩn đoán dị ứng hải sản. Tuy nhiên, trong các trường hợp cấp cứu đường thở, X-quang ngực thẳng hoặc nội soi tai mũi họng có thể được sử dụng khẩn cấp để đánh giá mức độ phù nề đường hô hấp trên và tình trạng co thắt phế quản ở phổi.

Nếu không được xử trí đúng cách và kịp thời, dị ứng hải sản có thể dẫn đến các biến chứng nguy hiểm:

• Sốc phản vệ: Biến chứng nguy kịch nhất, gây suy tuần hoàn, suy hô hấp cấp và tử vong nhanh chóng nếu không được tiêm adrenaline kịp thời.
• Suy hô hấp kéo dài: Cơn hen phế quản cấp ác tính ở những người có sẵn bệnh lý hen suyễn nền.
• Suy dinh dưỡng hoặc lo âu quá mức: Sự lo sợ thái quá dẫn đến việc kiêng khem không khoa học, gây thiếu hụt các chất dinh dưỡng thiết yếu từ hải sản, đặc biệt là ở trẻ nhỏ.

Mục tiêu điều trị ưu tiên là loại bỏ tác nhân và chuẩn bị sẵn sàng cho các tình huống khẩn cấp:

• Tránh tuyệt đối: Không ăn, không tiếp xúc và không ngửi hơi nước chế biến từ các loại hải sản gây dị ứng.
• Kế hoạch hành động khẩn cấp: Luôn mang theo bút tiêm adrenaline tự động bên mình nếu có tiền sử dị ứng trung bình đến nặng.
• Giáo dục cộng đồng: Hướng dẫn người nhà, giáo viên hoặc đồng nghiệp cách nhận biết dấu hiệu phản vệ và cách sử dụng bút tiêm khẩn cấp.

Dưới góc độ dược lâm sàng, các thuốc điều trị dị ứng hải sản bao gồm:

• Adrenaline (Epinephrine): Thuốc cấp cứu đầu tay và duy nhất giúp đảo ngược các triệu chứng của sốc phản vệ. Được sử dụng dưới dạng bút tiêm tự động tiêm bắp đùi ngoài.
• Kháng Histamin H1 thế hệ 2 (Cetirizine, Loratadine, Fexofenadine): Thích hợp cho các triệu chứng nhẹ ở da và niêm mạc. Lưu ý: Thuốc kháng histamin không ngăn ngừa hoặc điều trị được sốc phản vệ.
• Corticosteroid đường uống (Prednisolone): Có thể được kê đơn ngắn ngày từ 3 đến 5 ngày sau phản ứng dị ứng nặng để ngăn ngừa phản ứng pha muộn xuất hiện trở lại.

Bệnh dị ứng hải sản hoàn toàn không điều trị bằng phẫu thuật. Can thiệp ngoại khoa duy nhất là mở khí quản cấp cứu hoặc chọc màng giáp nhẫn chỉ được thực hiện bởi bác sĩ cấp cứu khi đường thở của bệnh nhân bị phù nề hoàn toàn, không thể đặt ống nội khí quản và có nguy cơ tử vong do ngạt thở.

Phục hồi cho người bệnh dị ứng hải sản tập trung vào lối sống và tâm lý:

• Tư vấn dinh dưỡng: Thay thế nguồn đạm từ hải sản bằng các loại thịt, trứng, sữa, và bổ sung omega-3 từ các nguồn thực vật như hạt chia, hạt óc chó hoặc dầu tảo biển an toàn.
• Liệu pháp tâm lý: Giúp bệnh nhân giải tỏa nỗi sợ hãi quá mức khi ăn uống ở ngoài thông qua việc trang bị kiến thức kiểm tra nhãn thực phẩm và kỹ năng tự bảo vệ.

Hiện không có khuyến cáo tầm soát dị ứng hải sản đại trà. Tuy nhiên, đối với trẻ em có cơ địa viêm da cơ địa nặng hoặc dị ứng sữa, trứng, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám chuyên khoa miễn dịch dị ứng để được tư vấn và test sàng lọc trước khi cho trẻ thử ăn các loại hải sản lần đầu tiên.

Để phòng ngừa chủ động, dược sĩ gia đình khuyên bạn:

• Luôn đọc kỹ nhãn mác: Kiểm tra danh sách thành phần và cả các cảnh báo lây nhiễm chéo trên bao bì thực phẩm chế biến sẵn.
• Cảnh giác khi ăn ngoài: Thông báo rõ ràng cho đầu bếp về tình trạng dị ứng của mình. Tránh các món chiên ngập dầu tại nhà hàng không chuyên vì dầu chiên có thể đã được dùng để chiên tôm, cá trước đó.
• Chuẩn bị sẵn sàng thuốc cấp cứu: Luôn mang theo bút tiêm adrenaline tự động (nếu được kê đơn) và thuốc kháng histamin trong hành lý khi đi du lịch hoặc ăn ngoài.

Tiên lượng của dị ứng hải sản là lâu dài và thường kéo dài suốt đời. Chỉ có một tỷ lệ rất nhỏ trẻ em có thể tự hết dị ứng khi lớn lên. Tuy nhiên, nếu tuân thủ tốt nguyên tắc tránh tiếp xúc, trang bị đầy đủ kiến thức và luôn có sẵn thuốc cấp cứu bên mình, người bệnh hoàn toàn có thể chung sống hòa bình, an toàn và có chất lượng cuộc sống hoàn toàn bình thường.