Tai biến mạch máu tổng quát: Nguyên nhân, Triệu chứng và phương pháp Điều Trị

Tai biến mạch máu não (thường gọi là đột quỵ) là tình trạng não bộ bị tổn thương nghiêm trọng do dòng máu cung cấp cho não đột ngột bị gián đoạn hoặc giảm mạnh. Khi thiếu oxy và dưỡng chất, các tế bào não sẽ bắt đầu chết chỉ trong vòng vài phút. Có hai loại tai biến chính: tai biến do thiếu máu cục bộ (nhồi máu não - chiếm khoảng 85%) và tai biến do xuất huyết (vỡ mạch máu não - chiếm khoảng 15%). Ngoài ra còn có cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) - được xem là dấu hiệu cảnh báo sớm cực kỳ quan trọng.

Nguyên nhân gây tai biến được chia thành hai nhóm chính:

• Nhồi máu não (do tắc nghẽn): Thường do xơ vữa động mạch gây hẹp lòng mạch, hoặc do cục máu đông (huyết khối) di chuyển từ tim hoặc các nơi khác đến làm tắc mạch máu não. Các bệnh tim như rung nhĩ là nguyên nhân phổ biến tạo cục máu đông.
• Xuất huyết não (do vỡ mạch): Thường do huyết áp cao kéo dài làm thành mạch máu yếu đi và vỡ ra, hoặc do dị dạng mạch máu não bẩm sinh (phình động mạch).

Các yếu tố nguy cơ được chia làm hai nhóm chính:

Yếu tố có thể thay đổi được

• Cao huyết áp (yếu tố nguy cơ hàng đầu).
• Đái tháo đường và mỡ máu cao (cholesterol cao).
• Hút thuốc lá, uống nhiều rượu bia.
• Thừa cân, béo phì, lối sống ít vận động.
• Chế độ ăn nhiều muối và chất béo bão hòa.

Yếu tố không thể thay đổi

• Tuổi tác (nguy cơ tăng gấp đôi sau mỗi 10 năm sau tuổi 55).
• Giới tính (nam giới có nguy cơ cao hơn nữ giới ở tuổi trẻ).
• Tiền sử gia đình có người bị đột quỵ hoặc mắc bệnh tim mạch.

Cơ chế bệnh học diễn tiến rất nhanh từ cấp độ phân tử đến mô cơ quan:

• Thiếu năng lượng cấp tính: Khi dòng máu bị tắc, tế bào não không có oxy và glucose để sản xuất ATP (đồng tiền năng lượng của tế bào).
• Mất cân bằng ion: Thiếu ATP khiến bơm Na+/K+-ATPase ngừng hoạt động, natri và nước ồ ạt tràn vào trong tế bào gây phù nề tế bào não.
• Độc tính Glutamate và Canxi: Tế bào bị kích thích giải phóng quá mức chất dẫn truyền thần kinh Glutamate, mở kênh làm canxi (Ca2+) tràn vào nội bào. Sự tăng vọt canxi này kích hoạt các enzyme hủy hoại màng tế bào, protein và DNA.
• Chết tế bào: Dẫn đến hoại tử tế bào thần kinh ở vùng trung tâm tổn thương và kích hoạt quá trình tự chết (apoptosis) ở vùng xung quanh (vùng tranh tối tranh sáng - penumbra). Nếu được thông mạch sớm, vùng này có thể được cứu sống.

Triệu chứng của tai biến mạch máu não xuất hiện đột ngột và cần được ghi nhớ bằng quy tắc F.A.S.T:

• F - Face (Khuôn mặt): Mặt bị lệch, méo miệng, nhân trung lệch sang một bên, đặc biệt rõ khi cười.
• A - Arm (Tay chân): Yếu hoặc tê liệt một bên tay hoặc chân, không thể nâng hai tay lên cùng lúc.
• S - Speech (Giọng nói): Nói ngọng, nói lắp, nói không rõ lời hoặc không hiểu lời người khác nói.
• T - Time (Thời gian): Nếu có bất kỳ dấu hiệu nào trên, hãy gọi ngay cấp cứu 115. Thời gian là vàng, mỗi phút trôi qua có 1.9 triệu tế bào não bị chết.
• Các triệu chứng khác: Đau đầu dữ dội đột ngột không rõ nguyên nhân, chóng mặt, mất thăng bằng, mờ mắt một hoặc cả hai mắt.

Chẩn đoán tai biến đòi hỏi sự nhanh chóng và chính xác tại bệnh viện:

• Khám lâm sàng: Đánh giá tri giác, phản xạ, thần kinh và dấu hiệu sinh tồn. Sử dụng thang điểm đột quỵ NIHSS để đánh giá mức độ nặng nhẹ.
• Chẩn đoán hình ảnh: Đây là bước quyết định để phân biệt nhồi máu hay xuất huyết não.
• Chẩn đoán phân biệt: Cần phân biệt với hạ đường huyết, cơn co giật, u não hoặc đau đầu hoành hành (migraine).

Các xét nghiệm cận lâm sàng cần thực hiện khẩn cấp và định kỳ:

• Đo đường huyết mao mạch tại giường: Loại trừ ngay tình trạng hạ đường huyết (có triệu chứng rất giống đột quỵ).
• Công thức máu toàn phần (CBC): Kiểm tra số lượng tiểu cầu để đánh giá nguy cơ chảy máu hoặc đông máu.
• Đông máu toàn bộ (PT, INR, APTT): Rất quan trọng trước khi dùng thuốc tiêu sợi huyết hoặc thuốc kháng đông.
• Chức năng thận (Ure, Creatinin) và điện giải đồ: Đánh giá an toàn trước khi tiêm thuốc cản quang chụp CT mạch máu.
• Bộ mỡ máu (Lipid profile): Đo lường Cholesterol, LDL-C, Triglyceride để định hướng điều trị phòng ngừa thứ phát bằng Statin.

Chẩn đoán hình ảnh đóng vai trò quyết định trong xử trí đột quy:

• CT scan não không cản quang: Phương pháp đầu tay, thực hiện nhanh nhất nhằm loại trừ xuất huyết não trước khi quyết định dùng thuốc tiêu sợi huyết.
• MRI não (cộng hưởng từ): Nhạy bén hơn CT trong việc phát hiện nhồi máu não giai đoạn cực sớm (vài giờ đầu) và các tổn thương nhỏ ở thân não.
• Siêu âm Doppler động mạch cảnh: Đánh giá tình trạng hẹp hoặc xơ vữa động mạch lớn ở cổ - nguồn cơn gây cục máu đông lên não.
• Điện tâm đồ (ECG): Phát hiện tình trạng rung nhĩ hoặc nhồi máu cơ tim đi kèm.

Nếu không được điều trị kịp thời hoặc chăm sóc đúng cách, tai biến có thể để lại nhiều biến chứng nặng nề:

• Liệt hoặc yếu vận động: Liệt nửa người, khó vận động, cứng khớp.
• Rối loạn ngôn ngữ và nuốt: Khó nói, nuốt sặc dẫn đến viêm phổi hít cực kỳ nguy hiểm.
• Suy giảm nhận thức và trí nhớ: Sa sút trí tuệ sau đột quỵ.
• Trầm cảm và biến đổi tâm lý: Người bệnh dễ mặc cảm, u uất do mất khả năng tự chăm sóc.
• Biến chứng do nằm lâu: Loét tì đè, nhiễm trùng đường tiết niệu, huyết khối tĩnh mạch sâu (DVT) ở chân do bất động.

Nguyên tắc điều trị tai biến mạch máu não là: Thời gian là não (Time is Brain). Điều trị chia làm 2 giai đoạn:

Giai đoạn cấp cứu

• Đối với nhồi máu não: Sử dụng thuốc tiêu sợi huyết (rtPA) đường tĩnh mạch trong vòng 4.5 giờ đầu từ khi khởi phát. Can thiệp lấy huyết khối bằng dụng cụ cơ học trong vòng 6 đến 24 giờ đầu tại các trung tâm đột quỵ chuyên sâu.
• Đối với xuất huyết não: Kiểm soát huyết áp nghiêm ngặt, ngưng các thuốc kháng đông đang dùng, phẫu thuật giải áp nếu có chỉ định.

Giai đoạn lâu dài (Phòng ngừa thứ phát)

• Thay đổi lối sống, kiểm soát huyết áp, đường huyết và mỡ máu.
• Phục hồi chức năng vận động và ngôn ngữ càng sớm càng tốt.

Dưới góc nhìn của dược sĩ lâm sàng, các thuốc điều trị tai biến phải được dùng đúng chỉ định và tuân thủ tuyệt đối:

• Thuốc kháng kết tập tiểu cầu: Như Aspirin, Clopidogrel (Plavix). Giúp ngăn ngừa cục máu đông mới hình thành. Lưu ý: Uống sau bữa ăn no để tránh kích ứng dạ dày; theo dõi các dấu hiệu xuất huyết như bầm tím dưới da, đi ngoài phân đen.
• Thuốc kháng đông: Như Warfarin, hoặc các nhóm kháng đông thế hệ mới (NOACs: Rivaroxaban, Apixaban, Dabigatran). Dùng cho bệnh nhân bị đột quỵ do rung nhĩ. Lưu ý: Tuân thủ đúng liều lượng, không tự ý ngưng thuốc vì nguy cơ tái phát rất cao.
• Thuốc kiểm soát mỡ máu (Statin): Như Atorvastatin, Rosuvastatin liều cao. Giúp ổn định mảng xơ vữa, giảm nguy cơ bong tróc mảng bám gây tắc mạch. Lưu ý: Có thể gây mỏi cơ, cần báo ngay cho dược sĩ hoặc bác sĩ nếu bị đau cơ bất thường.
• Thuốc hạ huyết áp: Các nhóm ức chế men chuyển (ACEi), chẹn thụ thể (ARB) hoặc chẹn kênh canxi giúp duy trì huyết áp mục tiêu (thường dưới 130/80 mmHg).

Các can thiệp ngoại khoa được chỉ định trong một số trường hợp cụ thể:

• Mở hộp sọ giải áp: Thực hiện khi nhồi máu não diện rộng hoặc xuất huyết lớn gây phù não nặng, đe dọa chèn ép thân não nguy hiểm đến tính mạng.
• Kẹp cổ túi phình hoặc bít túi phình bằng vòng xoắn kim loại (Coiling): Áp dụng cho xuất huyết dưới nhện do vỡ phình mạch não nhằm ngăn chặn chảy máu tái phát.
• Phẫu thuật bóc tách nội mạc động mạch cảnh: Loại bỏ mảng xơ vữa lớn ở động mạch cảnh cổ để khai thông dòng máu lên não.

Phục hồi chức năng là chìa khóa vàng giúp người bệnh tái hòa nhập cuộc sống, nên bắt đầu ngay sau khi các dấu hiệu sinh tồn ổn định (thường trong vòng 24 - 48 giờ đầu):

• Vật lý trị liệu: Các bài tập vận động thụ động tại giường, tập ngồi, tập đứng và đi để kích thích não bộ tái tạo các đường truyền thần kinh mới.
• Âm ngữ trị liệu: Giúp người bệnh tập phát âm, diễn đạt ý muốn và phục hồi chức năng nuốt để tránh sặc.
• Hoạt động trị liệu: Hướng dẫn người bệnh tự thực hiện các sinh hoạt cá nhân như ăn uống, mặc quần áo, vệ sinh để giảm sự lệ thuộc vào người thân.
• Chăm sóc tâm lý: Người nhà cần động viên, tránh để người bệnh có cảm giác bị bỏ rơi hay là gánh nặng.

Tầm soát đột quỵ được khuyến cáo cho tất cả người trưởng thành, đặc biệt là người trên 50 tuổi hoặc có yếu tố nguy cơ tim mạch:

• Đo huyết áp thường quy: Mỗi ngày hoặc mỗi lần khám bệnh.
• Xét nghiệm máu: Kiểm tra đường huyết (HbA1c) và mỡ máu định kỳ ít nhất 1 lần/năm.
• Tầm soát rung nhĩ: Bằng cách bắt mạch quay hoặc đo điện tâm đồ (ECG) khi thấy tim đập nhanh, không đều.
• Siêu âm mạch máu cảnh: Cho người có hẹp mạch cảnh hoặc có nhiều yếu tố nguy cơ xơ vữa.

Dược sĩ gia đình khuyên bạn thực hiện các biện pháp phòng ngừa chủ động sau:

• Kiểm soát tốt huyết áp: Duy trì huyết áp ổn định là biện pháp hiệu quả nhất để phòng ngừa tai biến.
• Chế độ ăn uống lành mạnh: Giảm muối (dưới 5g muối/ngày), hạn chế mỡ động vật, tăng cường rau xanh, trái cây và cá béo.
• Tập thể dục đều đặn: Ít nhất 30 phút mỗi ngày, 5 ngày mỗi tuần với các môn nhẹ nhàng như đi bộ, dưỡng sinh, bơi lội.
• Bỏ thuốc lá và hạn chế bia rượu: Tránh xa khói thuốc lá chủ động lẫn thụ động.
• Giữ ấm cơ thể: Tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột, đặc biệt là vào sáng sớm mùa lạnh đối với người cao tuổi.

Tiên lượng của bệnh nhân tai biến phụ thuộc rất lớn vào hai yếu tố: thời gian cấp cứu và mức độ tổn thương não ban đầu.

• Khoảng 30-40% bệnh nhân có thể hồi phục hoàn toàn hoặc chỉ để lại di chứng nhẹ nếu được cấp cứu trong 'giờ vàng'.
• Sau tai biến, nguy cơ tái phát trong năm đầu tiên là rất cao (khoảng 10-15%). Do đó, việc dùng thuốc phòng ngừa đều đặn là bắt buộc.
• Hãy kiên trì tập luyện phục hồi chức năng, não bộ có khả năng thích ứng và bù trừ kỳ diệu. Dược sĩ gia đình luôn đồng hành và khích lệ người bệnh giữ vững tinh thần lạc quan để chiến thắng bệnh tật.

1. Hội Tim mạch học Việt Nam & Phân hội Đột quỵ Việt Nam - Hướng dẫn chẩn đoán và xử trí đột quỵ não cấp.
2. American Heart Association/American Stroke Association (AHA/ASA) Guidelines for the Early Management of Patients with Acute Ischemic Stroke.
3. World Health Organization (WHO) - Stroke prevention and management guidelines.
4. NICE Guidelines - Stroke and transient ischaemic attack in over 16s: diagnosis and initial management.