Viêm gan B: Nguyên nhân, Triệu chứng và phương pháp Điều Trị

Viêm gan B là một bệnh nhiễm trùng gan do virus viêm gan B (HBV) gây ra, có thể diễn tiến từ thể cấp tính nhẹ sang thể mạn tính kéo dài. Theo dịch tễ học, Việt Nam là một trong những quốc gia có tỷ lệ lưu hành viêm gan B cao nhất thế giới (khoảng 8-10% dân số). Bệnh được phân loại thành viêm gan B cấp tính (dưới 6 tháng) và viêm gan B mạn tính (khi virus tồn tại trong cơ thể trên 6 tháng). Tiêu chuẩn chẩn đoán quốc tế xác định thể mạn tính dựa trên sự hiện diện liên tục của kháng nguyên HBsAg trong huyết thanh trên 6 tháng. Đối tượng thường gặp rất đa dạng nhưng nguy cơ cao nhất tiến triển thành mạn tính là trẻ sơ sinh bị lây truyền từ mẹ. Dưới góc nhìn của một dược sĩ gia đình, viêm gan B được ví như một kẻ giết người thầm lặng vì bệnh tiến triển âm thầm, không có triệu chứng rõ ràng cho đến khi gây ra tổn thương nghiêm trọng cho gan.

Nguyên nhân trực tiếp gây bệnh là virus viêm gan B (HBV), một virus chứa DNA thuộc họ Hepadnaviridae. Virus lây truyền chủ yếu qua ba con đường: đường máu (sử dụng chung kim tiêm, dụng cụ y tế chưa tiệt trùng, xăm mình), đường tình dục không an toàn, và lây truyền từ mẹ sang con (đặc biệt trong quá trình sinh nở). Cần phân biệt rõ nguyên nhân trực tiếp là do sự xâm nhập của virus HBV với các yếu tố thúc đẩy tổn thương gan thứ phát như lạm dụng rượu bia, sử dụng thuốc bừa bãi (như lạm dụng Paracetamol), hoặc nhiễm đồng thời các virus khác như HCV, HIV.

Các yếu tố nguy cơ của viêm gan B được chia thành hai nhóm chính:

• Yếu tố nguy cơ không thể thay đổi: Có mẹ bị nhiễm viêm gan B (nguy cơ lây truyền dọc cao), sinh sống hoặc du lịch đến vùng có tỷ lệ lưu hành bệnh cao (như Đông Nam Á), có người thân trong gia đình bị xơ gan hoặc ung thư gan.
• Yếu tố nguy cơ có thể thay đổi: Quan hệ tình dục không an toàn, tiêm chích ma túy chung kim tiêm, xăm mình hoặc xỏ khuyên tại cơ sở không đảm bảo vô trùng, nhân viên y tế tiếp xúc trực tiếp với máu/dịch tiết của bệnh nhân mà không bảo hộ.
• Yếu tố bảo vệ quan trọng nhất: Tiêm ngừa vắc-xin viêm gan B đầy đủ và đúng lịch, có nồng độ kháng thể Anti-HBs đạt mức bảo vệ (độ lớn lớn hơn 10 mIU/ml).

Cơ chế gây bệnh của virus viêm gan B rất đặc biệt: bản thân virus HBV không trực tiếp tiêu diệt tế bào gan. Tổn thương gan xảy ra do chính hệ thống miễn dịch của cơ thể người bệnh phản ứng lại để tiêu diệt virus.

Diễn tiến từ cấp độ phân tử đến triệu chứng:

• Giai đoạn xâm nhập: Virus HBV bám vào thụ thể NTCP trên bề mặt tế bào gan, xâm nhập vào trong và giải phóng bộ gen DNA vào nhân tế bào, tạo thành cccDNA (khuôn mẫu bền vững khó tiêu diệt).
• Giai đoạn kích hoạt miễn dịch: Tế bào gan nhiễm virus sẽ trình diện kháng nguyên của virus lên bề mặt. Tế bào T CD8+ của hệ miễn dịch nhận diện và tấn công các tế bào gan này để tiêu diệt virus, giải phóng hàng loạt cytokine gây viêm (như TNF-alpha, IFN-gamma).
• Hậu quả mô học: Sự tấn công liên tục này làm chết các tế bào gan hàng loạt, hoạt hóa các tế bào hình sao (stellate cells) ở gan sản xuất collagen, dẫn đến hình thành các dải xơ hóa. Lâu dần, các mô xơ thay thế mô gan lành, gây xơ gan và có thể kích hoạt các đột biến gen dẫn đến ung thư gan (HCC).

Triệu chứng của viêm gan B thường mơ hồ và khác nhau tùy theo giai đoạn:

• Triệu chứng sớm hoặc thể nhẹ: Thường giống như cảm cúm nhẹ, mệt mỏi vô cớ, chán ăn, ăn không tiêu, sợ mỡ, đau nhẹ vùng hạ sườn phải, mỏi cơ khớp.
• Triệu chứng điển hình (khi bệnh bùng phát): Vàng da, vàng mắt rõ rệt, nước tiểu sẫm màu như nước chè đặc, phân nhạt màu, ngứa ngáy khắp người do ứ mật.
• Triệu chứng muộn (giai đoạn xơ gan/suy gan): Chướng bụng (cổ trướng), phù chân, xuất hiện các nốt sao mạch trên da, lòng bàn tay son, dễ bị xuất huyết dưới da hoặc chảy máu chân răng, lơ mơ do hôn mê gan.
• Dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm cần đi cấp cứu ngay: Nôn ra máu tươi, đi ngoài phân đen, sụt cân nhanh chóng không rõ nguyên nhân, sốt cao kèm đau hạ sườn phải dữ dội, hoặc lơ mơ, mất tỉnh táo.

Việc chẩn đoán viêm gan B dựa trên sự kết hợp giữa các xét nghiệm máu và chẩn đoán hình ảnh theo các guideline hiện hành của Bộ Y tế Việt Nam, AASLD (Mỹ) và EASL (Châu Âu):

• Chẩn đoán xác định viêm gan B mạn: Khi xét nghiệm HBsAg dương tính liên tục trên 6 tháng.
• Đánh giá mức độ hoạt động của virus: Dựa vào nồng độ HBV DNA trong máu và tình trạng của kháng nguyên HBeAg (dương tính hay âm tính).
• Đánh giá mức độ tổn thương gan: Dựa vào nồng độ men gan (ALT/AST) tăng cao trên mức bình thường và mức độ xơ hóa gan được đo bằng các thang điểm lâm sàng như APRI, FIB-4 hoặc Fibroscan.

Các xét nghiệm máu đóng vai trò quyết định trong quản lý bệnh viêm gan B:

• HBsAg: Kháng nguyên bề mặt. Nếu dương tính (+) nghĩa là bạn đang nhiễm virus.
• Anti-HBs (HBsAb): Kháng thể chống lại kháng nguyên bề mặt. Nếu dương tính (+) chứng tỏ bạn đã có miễn dịch bảo vệ (do đã tiêm phòng hoặc đã khỏi bệnh).
• HBeAg và Anti-HBe: HBeAg (+) thể hiện virus đang nhân lên mạnh mẽ và có tính lây truyền cao. Khi xuất hiện Anti-HBe (+) (chuyển đổi huyết thanh), điều đó báo hiệu virus bắt đầu hoạt động chậm lại.
• Anti-HBc IgM và IgG: Giúp phân biệt viêm gan B cấp tính (IgM dương tính) hay mạn tính (IgG dương tính).
• HBV DNA (Đo tải lượng virus): Cho biết số lượng bản sao virus trong một ml máu, là chỉ số cực kỳ quan trọng để quyết định thời điểm bắt đầu dùng thuốc kháng virus và theo dõi đáp ứng điều trị.
• Men gan (AST/ALT): Chỉ số phản ánh mức độ hủy hoại tế bào gan. Khi men gan tăng cao (thường gấp hơn 2 lần giới hạn bình thường), đó là dấu hiệu gan đang bị tổn thương nghiêm trọng.

Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh giúp bác sĩ quan sát cấu trúc gan trực quan:

• Siêu âm ổ bụng: Phương pháp đơn giản, không xâm lấn, giúp đánh giá thô sơ cấu trúc gan (gan thô, bờ gan không đều là biểu hiện xơ gan), phát hiện dịch cổ trướng và tầm soát khối u gan.
• Fibroscan (Đo độ đàn hồi gan): Phương pháp hiện đại giúp xác định chính xác mức độ xơ hóa gan từ F0 (không xơ hóa) đến F4 (xơ gan) mà không cần phải sinh thiết gan.
• CT Scan hoặc MRI gan mật có cản từ: Chỉ định khi nghi ngờ có khối u gan (ung thư gan - HCC) phát hiện qua siêu âm hoặc khi nồng độ AFP (chất chỉ điểm ung thư) tăng cao.

Nếu người bệnh lơ là, không tuân thủ điều trị hoặc tự ý bỏ thuốc, viêm gan B có thể dẫn đến các biến chứng vô cùng nguy hiểm:

• Xơ gan: Các mô sẹo dần thay thế mô gan lành, làm gan mất dần chức năng lọc thải độc tố, dẫn đến suy gan, cổ trướng, giãn tĩnh mạch thực quản gây xuất huyết tiêu hóa ồ ạt, đe dọa tính mạng.
• Ung thư biểu mô tế bào gan (HCC): Viêm gan B là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến ung thư gan tại Việt Nam. Virus có thể kích hoạt các đột biến gen gây ung thư ngay cả khi chưa tiến triển đến giai đoạn xơ gan.
• Suy gan cấp trên nền mạn tính: Một đợt bùng phát virus cấp tính do tự ý dừng thuốc có thể khiến gan ngừng hoạt động đột ngột, gây tử vong nhanh chóng nếu không được ghép gan kịp thời.

Mục tiêu điều trị viêm gan B mạn tính là ức chế lâu dài sự nhân lên của virus, bình thường hóa men gan, ngăn ngừa tiến triển đến xơ gan và ung thư gan, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống cho người bệnh.

Nguyên tắc điều trị và lối sống:

• Điều trị không dùng thuốc: Kiêng tuyệt đối rượu, bia, thuốc lá; hạn chế tối đa các loại thuốc tự ý mua không theo đơn của bác sĩ (đặc biệt là thuốc nam, thuốc bắc không rõ nguồn gốc gây ngộ độc gan).
• Chế độ sinh hoạt: Ngủ đủ giấc (trước 11h đêm), tránh stress, tập thể dục nhẹ nhàng như đi bộ, yoga để tăng cường thể chất.
• Điều trị nội khoa: Chỉ định dùng thuốc kháng virus khi người bệnh đáp ứng đủ các tiêu chuẩn về tải lượng HBV DNA, mức độ tăng men gan ALT và tình trạng xơ hóa gan theo guideline của Bộ Y tế.

Là một dược sĩ lâm sàng, tôi đặc biệt lưu ý bệnh nhân về việc sử dụng các thuốc kháng virus đường uống (nhóm Nucleos(t)ide analogues - NAs). Đây là phương pháp điều trị phổ biến nhất hiện nay:

• Các thuốc ưu tiên lựa chọn hàng đầu (First-line): Tenofovir Alafenamide (TAF 25mg), Tenofovir Disoproxil Fumarate (TDF 300mg) và Entecavir (ETV 0.5mg).
• Cơ chế tác dụng: Ức chế enzyme polymerase của virus, ngăn cản quá trình nhân đôi DNA của HBV, giúp giảm nhanh tải lượng virus trong máu xuống dưới ngưỡng phát hiện.
• Lưu ý an toàn quan trọng: TDF có tác dụng phụ gây độc cho thận và làm giảm mật độ xương (gây loãng xương) sau thời gian dài sử dụng. Do đó, TAF và Entecavir thường được ưu tiên hơn cho người cao tuổi, người có bệnh lý nền về thận hoặc xương khớp.
• BẮT BUỘC TUÂN THỦ ĐIỀU TRỊ: Thuốc kháng virus phải được uống đều đặn mỗi ngày vào một khung giờ cố định. Tuyệt đối KHÔNG tự ý ngưng thuốc đột ngột vì có thể kích hoạt đợt bùng phát viêm gan cấp tính cực kỳ nguy hiểm, dẫn đến suy gan nhanh chóng.

Phẫu thuật không áp dụng trực tiếp để điều trị virus viêm gan B, nhưng được chỉ định cho các biến chứng nặng của bệnh:

• Phẫu thuật cắt thùy gan hoặc nút mạch hóa chất (TACE): Được chỉ định khi viêm gan B đã biến chứng sang ung thư gan giai đoạn sớm, khối u khu trú và chức năng gan còn bù tốt.
• Ghép gan: Là giải pháp cuối cùng cho bệnh nhân suy gan giai đoạn cuối, xơ gan mất bù hoặc ung thư gan đáp ứng tiêu chuẩn Milan. Chi phí ghép gan rất lớn và đòi hỏi phải dùng thuốc chống thải ghép suốt đời.

Phục hồi chức năng cho người bệnh viêm gan B tập trung vào phục hồi thể chất và tinh thần:

• Phục hồi dinh dưỡng: Ăn uống thanh đạm, chia nhỏ bữa ăn trong ngày để giảm tải cho gan. Tăng cường đạm dễ tiêu từ thực vật, cá và sữa.
• Vật lý trị liệu và thể dục: Các bài tập aerobic nhẹ nhàng, đi bộ 30 phút mỗi ngày giúp tăng tuần hoàn máu đến gan, giảm tình trạng gan nhiễm mỡ kèm theo.
• Phục hồi tâm lý: Giúp người bệnh vượt qua rào cản tâm lý sợ hãi, lo âu về bệnh tật bằng cách giải thích rõ bệnh hoàn toàn có thể kiểm soát tốt bằng thuốc.

Tầm soát là chìa khóa vàng để ngăn ngừa biến chứng viêm gan B:

• Đối tượng cần tầm soát nhiễm HBV: Tất cả mọi người chưa từng tiêm phòng vắc-xin, phụ nữ chuẩn bị mang thai, người có người thân trong gia đình nhiễm viêm gan B. Xét nghiệm sàng lọc ban đầu là HBsAg và Anti-HBs.
• Tầm soát ung thư gan (đối với người đã nhiễm HBV mạn): Bắt buộc thực hiện định kỳ mỗi 3 - 6 tháng bằng phương pháp siêu âm ổ bụng kết hợp xét nghiệm định lượng chỉ số AFP trong máu.

Chủ động phòng ngừa viêm gan B là biện pháp kinh tế và hiệu quả nhất dưới góc nhìn y học dự phòng:

• Phòng ngừa chủ động (Tiêm vắc-xin): Tiêm đầy đủ 3 mũi vắc-xin viêm gan B cho tất cả trẻ em và người lớn chưa có kháng thể. Đối với trẻ sinh ra từ mẹ nhiễm HBV, cần tiêm 1 mũi vắc-xin và 1 mũi huyết thanh kháng virus (HBIG) trong vòng 24 giờ đầu sau sinh.
• Phòng ngừa trong sinh hoạt: Không dùng chung bàn chải đánh răng, dao cạo râu, dụng cụ cắt móng tay; sử dụng bao cao su khi quan hệ tình dục với người chưa rõ tình trạng nhiễm virus; thực hiện nguyên tắc ăn chín uống sôi và hạn chế tối đa bia rượu.

Tiên lượng của người bệnh viêm gan B phụ thuộc hoàn toàn vào thời điểm phát hiện và mức độ tuân thủ điều trị:

• Viêm gan B cấp tính: Khoảng 95% người trưởng thành sẽ tự hồi phục hoàn toàn và tạo ra kháng thể bảo vệ suốt đời mà không cần dùng thuốc kháng virus.
• Viêm gan B mạn tính: Nếu được phát hiện sớm và điều trị tuân thủ tốt, người bệnh có thể chung sống hòa bình với virus suốt đời, tuổi thọ và chất lượng cuộc sống gần như người bình thường. Tiên lượng sẽ xấu nếu phát hiện muộn khi đã có biến chứng xơ gan mất bù hoặc ung thư gan. Hãy luôn lạc quan vì y học hiện đại hoàn toàn kiểm soát tốt căn bệnh này!

1. Bộ Y tế Việt Nam (Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh viêm gan vi rút B, ban hành kèm theo Quyết định số 3310/QĐ-BYT ngày 29/07/2019).
2. Hiệp hội Nghiên cứu Bệnh gan Hoa Kỳ (AASLD - Hepatitis B Guidance 2018).
3. Hiệp hội Nghiên cứu Gan châu Âu (EASL Clinical Practice Guidelines on the management of chronic hepatitis B virus infection, 2017).
4. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO - Guidelines for the prevention, care and treatment of persons with chronic hepatitis B infection, 2024).