Viêm gân: Nguyên nhân, Triệu chứng và phương pháp Điều Trị

Viêm gân là tình trạng viêm, kích ứng hoặc sưng tấy của gân - dải mô sợi dai và dày kết nối cơ với xương. Dưới góc nhìn của một dược sĩ gia đình, gân giống như những sợi cáp truyền lực giúp cơ thể cử động. Khi bị quá tải hoặc tổn thương, sợi cáp này sẽ bị tấy đỏ và đau nhức, gây cản trở các hoạt động sinh hoạt thường ngày. Bệnh có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi, đặc biệt phổ biến ở người trung niên, vận động viên hoặc những người có tính chất công việc phải lặp đi lặp lại một chuyển động khớp.

Nguyên nhân gây viêm gân chủ yếu xuất phát từ các yếu tố cơ học và bệnh lý:

• Quá tải lực cơ học (Overuse): Thực hiện liên tục một động tác trong thời gian dài là nguyên nhân phổ biến nhất, thường gặp khi chơi thể thao sai kỹ thuật hoặc làm công việc văn phòng gõ máy tính liên tục.
• Chấn thương đột ngột: Té ngã, va đập trực tiếp hoặc vận động mạnh đột ngột khi cơ thể chưa kịp thích nghi.
• Do tác dụng phụ của thuốc: Sử dụng nhóm kháng sinh Quinolone (như Ciprofloxacin, Levofloxacin) có thể làm suy yếu cấu trúc sợi gân, làm tăng nguy cơ viêm và đứt gân.
• Các bệnh lý toàn thân: Viêm khớp dạng thấp, gút, đái tháo đường gây suy yếu tưới máu và tăng phản ứng viêm tại gân.

Các yếu tố làm tăng nguy cơ mắc viêm gân bao gồm:

Yếu tố không thể thay đổi

• Tuổi tác: Khi già đi, các sợi gân mất dần tính đàn hồi, trở nên xơ cứng và dễ bị tổn thương hơn.
• Bệnh nền mãn tính: Người mắc bệnh tiểu đường hoặc các bệnh tự miễn có nguy cơ viêm gân cao hơn.

Yếu tố có thể can thiệp

• Nghề nghiệp đặc thù: Công việc đòi hỏi phải vươn tay quá đầu, rung lắc mạnh hoặc thao tác lặp lại một khớp.
• Sai lầm trong tập luyện: Không khởi động trước khi tập, tăng cường độ đột ngột, sử dụng giày tập quá cũ hoặc không vừa vặn.
• Thừa cân, béo phì: Tạo áp lực cơ học quá lớn lên các gân chịu lực ở chi dưới như gân gót và gân đầu gối.

Cơ chế hình thành viêm gân bắt đầu từ những tổn thương vi mô:

• Giai đoạn vi tổn thương: Lực kéo căng lặp đi lặp lại vượt quá giới hạn đàn hồi của gân, tạo ra các vết rách cực nhỏ trên sợi collagen typ I.
• Kích hoạt phản ứng viêm: Cơ thể phản ứng bằng cách giải phóng các chất trung gian hóa học như prostaglandin và cytokine tiền viêm, gây giãn mạch, sưng phù nề bao gân và kích thích các đầu dây thần kinh cảm giác gây đau nhức.
• Thoái hóa gân mạn tính: Nếu không được nghỉ ngơi để phục hồi, các sợi collagen typ I bền vững sẽ bị thay thế bằng sợi collagen typ III lỏng lẻo, kèm theo sự tăng sinh mạch máu và thần kinh bất thường tại chỗ, khiến gân ngày càng yếu đi và dễ đứt.

Triệu chứng của viêm gân thường khu trú tại vùng gân bị tổn thương với các biểu hiện điển hình:

• Đau âm ỉ: Đau tăng lên khi vận động khớp liên quan và giảm đi rõ rệt khi nghỉ ngơi.
• Sưng tấy và ấm nhẹ: Có thể quan sát thấy vùng quanh khớp hơi nề nhẹ, sờ vào thấy ấm hơn vùng da xung quanh.
• Cứng khớp buổi sáng: Cảm giác khó cử động khớp sau khi thức dậy hoặc sau một thời gian dài bất động.
• Tiếng lạo xạo: Nghe hoặc cảm nhận thấy tiếng lạo xạo nhẹ khi gân di chuyển qua bao gân bị sưng viêm.
• Dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm: Đau nhói dữ dội đột ngột, mất hoàn toàn khả năng vận động khớp hoặc nghe tiếng 'rắc' (nghi ngờ đứt gân hoàn toàn), cần tới bệnh viện ngay lập tức.

Chẩn đoán viêm gân chủ yếu dựa trên đánh giá lâm sàng kỹ lưỡng:

• Khám lâm sàng: Bác sĩ ấn chẩn để xác định điểm đau khu trú cực đại, đánh giá biên độ vận động của khớp và thực hiện các bài kiểm tra kháng lực đặc hiệu.
• Chẩn đoán phân biệt: Cần phân biệt viêm gân với viêm màng hoạt dịch khớp, viêm khớp nhiễm khuẩn hoặc rách dây chằng.
• Đánh giá thời gian: Chia làm viêm gân cấp tính (dưới 6 tuần) và thoái hóa gân mạn tính (kéo dài trên 6 tuần).

Xét nghiệm máu thường không dùng để xác định viêm gân cơ học, nhưng rất cần thiết để loại trừ các nguyên nhân khác:

• Chỉ số viêm (CRP, tốc độ lắng máu ESR): Thường bình thường trong viêm gân do quá tải lực, nhưng sẽ tăng cao nếu nguyên nhân là do viêm khớp tự miễn hoặc nhiễm trùng.
• Axit uric máu: Giúp loại trừ tình trạng lắng đọng tinh thể urat gây viêm quanh gân trong bệnh gút.
• Chỉ số đường huyết (HbA1c): Đánh giá tình trạng kiểm soát đường huyết ở bệnh nhân đái tháo đường nhằm phòng ngừa biến chứng gân.

Hình ảnh học đóng vai trò quan trọng trong việc xác định mức độ tổn thương của gân:

• Siêu âm cơ xương khớp: Là phương pháp ưu tiên hàng đầu nhờ tính tiện lợi, chi phí thấp, giúp quan sát rõ cấu trúc gân, dịch bao quanh gân và tình trạng tăng sinh mạch máu theo thời gian thực.
• Cộng hưởng từ (MRI): Là tiêu chuẩn vàng, được chỉ định khi nghi ngờ có rách gân bán phần, đứt gân hoàn toàn hoặc khi các phương pháp điều trị bảo tồn không mang lại hiệu quả.
• X-quang quy ước: Không hiển thị được mô gân nhưng giúp loại trừ các tổn thương xương đi kèm hoặc phát hiện các dải vôi hóa bám gân mạn tính.

Viêm gân nếu không được chăm sóc và điều trị đúng cách có thể dẫn đến nhiều hệ lụy nghiêm trọng:

• Đứt gân hoàn toàn: Gân bị thoái hóa mạn tính trở nên rất mỏng manh, dễ đứt rời khi có một lực tác động mạnh đột ngột, đòi hỏi phải can thiệp phẫu thuật để phục hồi.
• Thoái hóa gân không phục hồi (Tendinosis): Thay đổi cấu trúc cơ bản của gân vĩnh viễn, gây đau nhức kéo dài dai dẳng và suy giảm chức năng vận động.
• Cứng khớp và teo cơ: Do người bệnh sợ đau nên hạn chế vận động khớp trong thời gian dài, dẫn đến teo cơ xung quanh và xơ cứng khớp.

Phác đồ điều trị viêm gân hướng tới việc giảm đau, chống viêm và tạo điều kiện tối đa để gân tự chữa lành:

Liệu pháp không dùng thuốc (Nguyên tắc R.I.C.E)

• Rest (Nghỉ ngơi): Ngưng ngay hoạt động gây đau để tránh làm vết rách gân nghiêm trọng hơn.
• Ice (Chườm lạnh): Chườm đá vùng bị đau 15-20 phút, mỗi 3-4 giờ một lần trong 2-3 ngày đầu để giảm sưng viêm.
• Compression (Băng ép): Sử dụng băng thun co giãn băng nhẹ nhàng quanh khớp để hạn chế sưng nề.
• Elevation (Kê cao): Kê cao vùng chi bị tổn thương hơn mức tim để giúp dịch lưu thông tốt hơn.

Điều trị chuyên sâu

• Vật lý trị liệu: Các bài tập kéo giãn và tăng sức mạnh cơ lập dị (eccentric) giúp tái cấu trúc sợi collagen.
• Liệu pháp sóng xung kích (Shockwave): Kích thích cơ chế tự phục hồi tự nhiên của mô gân.

Sử dụng thuốc trong điều trị viêm gân cần tuân thủ nguyên tắc an toàn và hiệu quả theo tư vấn của dược sĩ:

• Thuốc giảm đau thông thường (Paracetamol): Thích hợp cho các cơn đau nhẹ đến trung bình, an toàn cho dạ dày nhưng cần dùng đúng liều lượng để tránh độc cho gan.
• Thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) dạng uống: Như Ibuprofen, Meloxicam, Celecoxib giúp giảm đau và kháng viêm nhanh chóng. Chỉ nên dùng ngắn ngày (5-7 ngày) dưới sự hướng dẫn của y tế, uống sau ăn no, thận trọng với người có tiền sử viêm loét dạ dày, suy thận hoặc bệnh tim mạch.
• NSAIDs dạng gel bôi tại chỗ (như Diclofenac gel): Là lựa chọn tuyệt vời cho các gân nông gần da, giúp giảm đau trực tiếp tại chỗ hiệu quả và cực kỳ ít tác dụng phụ toàn thân.
• Corticoid tiêm tại chỗ: Chỉ thực hiện bởi bác sĩ chuyên khoa khi các thuốc uống không hiệu quả. Cảnh báo từ dược sĩ: Tránh lạm dụng tiêm nhiều lần vì corticoid có thể làm suy yếu cấu trúc gân và dẫn đến đứt gân vĩnh viễn.

Can thiệp phẫu thuật chỉ được đặt ra trong các trường hợp đặc biệt:

• Chỉ định: Khi bị đứt gân hoàn toàn, hoặc tình trạng viêm gân mạn tính không thuyên giảm sau 6 tháng điều trị tích cực bằng các phương pháp bảo tồn.
• Kỹ thuật: Thường áp dụng phẫu thuật nội soi tối thiểu để giải phóng bao gân bị bó chặt, loại bỏ các dải vôi hóa hoặc khâu nối trực tiếp hai đầu gân bị đứt.
• Chăm sóc sau mổ: Cần bất động khớp tạm thời, sau đó nhanh chóng tập vật lý trị liệu để tránh dính khớp.

Quá trình phục hồi chức năng là yếu tố quyết định để gân lấy lại độ dẻo dai ban đầu:

• Tập vận động chủ động: Thực hiện các bài tập kéo giãn nhẹ nhàng để tăng tính linh hoạt của khớp và gân.
• Bài tập tăng cường lực cơ lập dị (Eccentric exercises): Là chìa khóa vàng giúp kích thích các sợi collagen sắp xếp lại một cách trật tự và bền vững.
• Vật lý trị liệu hỗ trợ: Sử dụng nhiệt trị liệu, siêu âm dẫn thuốc hoặc dòng điện xung để kích thích tuần hoàn máu nuôi dưỡng gân tổn thương.

Viêm gân không có quy trình tầm soát đại trà bằng xét nghiệm, tuy nhiên việc đánh giá chủ động là cần thiết cho:

• Người bắt đầu tham gia một môn thể thao mới ở cường độ cao cần được hướng dẫn kỹ thuật đúng chuẩn.
• Người lao động có các triệu chứng mỏi cơ, căng tức khớp kéo dài nên được bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp đánh giá sớm.
• Bệnh nhân đái tháo đường nên kiểm tra tầm soát biến chứng cơ xương khớp định kỳ hằng năm.

Để phòng ngừa viêm gân hiệu quả, dược sĩ gia đình khuyên bạn nên áp dụng các thói quen sau:

• Khởi động thật kỹ: Luôn dành ít nhất 5-10 phút làm nóng các khớp trước khi thực hiện bất kỳ hoạt động thể lực nào.
• Tập luyện khoa học: Áp dụng quy tắc tăng dần cường độ, không đột ngột nâng mức tạ hoặc kéo dài thời gian tập quá nhanh.
• Cải thiện tư thế làm việc: Điều chỉnh chiều cao ghế, bàn làm việc và bàn phím máy tính sao cho khớp cổ tay và khuỷu tay ở tư thế tự nhiên nhất.
• Uống đủ nước: Giữ cho cơ thể luôn đủ nước để đảm bảo sự đàn hồi và bôi trơn tốt nhất cho hệ thống gân khớp.

Tiên lượng của viêm gân nói chung rất khả quan nếu được can thiệp kịp thời:

• Cấp tính: Hầu hết người bệnh phục hồi hoàn toàn sau 2-4 tuần nghỉ ngơi kết hợp dùng thuốc và vật lý trị liệu đúng cách.
• Mạn tính: Quá trình phục hồi có thể kéo dài vài tháng và đòi hỏi sự kiên nhẫn cao của người bệnh. Hãy lắng nghe cơ thể, tuân thủ đúng hướng dẫn điều trị để phục hồi hoàn toàn và ngăn ngừa bệnh tái phát bền vững.