Cam Thảo là gì? Vai trò sinh học đối với cơ thể

Cam thảo dùng trong y học thường là rễ và thân rễ phơi hay sấy khô của cây Cam thảo Bắc (Glycyrrhiza uralensis Fisch. hoặc Glycyrrhiza glabra L.), thuộc họ Đậu (Fabaceae).

Phân bố và thu hái

Cây ưa sống ở vùng đất cát khô cằn, phân bố nhiều ở Trung Quốc, Mông Cổ và vùng Trung Á. Tại Việt Nam, dược liệu này chủ yếu được nhập khẩu hoặc trồng thử nghiệm ở một số vùng có khí hậu phù hợp.

Bào chế tiêu chuẩn

• Sinh cam thảo (Cam thảo sống): Rễ rửa sạch, thái lát mỏng rồi phơi hoặc sấy khô. Có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, tiêu viêm.
• Chích cam thảo (Cam thảo chích): Lấy cam thảo lát tẩm mật ong rồi sao vàng cho đến khi có màu vàng sẫm và mùi thơm đặc trưng, giúp tăng cường tác dụng bổ tỳ vị, ích khí.

Trong Đông y, Cam thảo là vị thuốc tối quan trọng thuộc nhóm Bổ khí, được sử dụng trong hầu hết các bài thuốc cổ phương.

Tính vị và Quy kinh

Cam thảo có vị ngọt, tính bình (khi dùng sống) hoặc tính ấm (khi chích mật). Dược liệu có khả năng quy vào cả 12 đường kinh, nhưng chủ yếu tác động mạnh nhất vào các kinh Tâm, Phế, Tỳ, Vị.

Công năng chủ trị

• Bổ tỳ vị, ích khí: Giúp tăng cường hệ tiêu hóa, giảm mệt mỏi, cải thiện tình trạng ăn uống kém, phân lỏng.
• Thanh nhiệt, giải độc: Trung hòa độc tố của các loại thuốc, thức ăn hoặc các yếu tố có hại từ môi trường.
• Nhuận phế, giảm ho: Làm dịu cổ họng, tiêu đờm, trị ho khan, ho gió.
• Điều hòa các vị thuốc: Đóng vai trò hòa hoãn, giảm bớt độc tính hoặc tính chất quá mãnh liệt của các vị thuốc khác trong cùng một bài thuốc.

Các nghiên cứu dược lý hiện đại chỉ ra rằng tác dụng sinh học của Cam thảo đến từ sự phối hợp của các nhóm hoạt chất chính:

Nhóm Saponin triterpenoid (Glycyrrhizin)

Glycyrrhizin (axit glycyrrhizic) là hoạt chất tạo nên vị ngọt đậm và là thành phần chủ chốt. Khi vào cơ thể, nó được chuyển hóa thành axit glycyrrhetinic, có cấu trúc tương tự như các hormone steroid của tuyến thượng thận, giúp kháng viêm mạnh.

Nhóm Flavonoid (Liquiritin, Isoliquiritin)

Các hợp chất flavonoid này có khả năng chống oxy hóa vượt trội, giúp giãn cơ trơn đường tiêu hóa và phế quản, đồng thời hỗ trợ ức chế sự phát triển của vi khuẩn Helicobacter pylori gây loét dạ dày.

Cơ chế tác động đích

• Kháng viêm: Ức chế enzyme 11-beta-hydroxysteroid dehydrogenase, làm chậm quá trình phân hủy cortisol nội sinh, từ đó duy trì hiệu quả kháng viêm tự nhiên.
• Bảo vệ niêm mạc: Kích thích tăng tiết chất nhầy mucin tại dạ dày, bảo vệ thành dạ dày khỏi sự tấn công của acid dịch vị.

Sau khi uống, hoạt chất chính Glycyrrhizin không được hấp thu trực tiếp ở dạ dày mà đi xuống ruột. Tại đây, hệ vi sinh vật đường ruột sẽ thủy phân Glycyrrhizin thành chất chuyển hóa có hoạt tính sinh học cao hơn là axit glycyrrhetinic (GA).

Hấp thu và phân bố

GA được hấp thu nhanh chóng vào máu, liên kết mạnh mẽ với albumin huyết tương và được vận chuyển đến gan. Chất này trải qua chu trình gan ruột (được tiết qua mật vào ruột rồi tái hấp thu lại vào máu), dẫn đến thời gian bán thải trong cơ thể kéo dài.

Thải trừ

Quá trình đào thải chủ yếu diễn ra qua đường mật và phân, một lượng rất nhỏ được bài tiết qua nước tiểu.

Cam thảo sở hữu nhiều tác dụng sinh học phong phú đã được chứng minh qua thực tiễn lâm sàng:

• Giảm ho và long đờm: Kích thích niêm mạc họng tăng tiết dịch nhẹ, làm loãng đờm đặc và xoa dịu các cơn co thắt phế quản gây ho.
• Chống loét và bảo vệ dạ dày: Làm tăng nồng độ prostaglandin trong niêm mạc dạ dày, thúc đẩy quá trình tự chữa lành các vết loét.
• Giải độc gan: Tăng cường khả năng liên hợp và đào thải độc tố của tế bào gan, hỗ trợ hạ men gan hiệu quả.
• Kháng virus và kháng khuẩn: Có tác dụng hỗ trợ ức chế một số loại virus gây cúm, viêm gan và vi khuẩn đường ruột.
• Hỗ trợ tuyến thượng thận: Giúp cơ thể chống đỡ với stress, giảm mệt mỏi do suy tuyến thượng thận nhẹ.

Trong ẩm thực dưỡng sinh, Cam thảo thường được dùng làm chất điều vị tự nhiên và chất dẫn giúp món ăn dễ tiêu hóa, tăng tính bổ dưỡng:

• Trà cam thảo thanh nhiệt: Hãm 3-5 lát cam thảo cùng trà xanh, hoa cúc hoặc nhân trần để làm nước uống giải nhiệt, thanh lọc cơ thể.
• Canh gà hầm cam thảo sâm quy: Dùng 5g cam thảo, 10g nhân sâm, 10g đương quy hầm cùng gà ác giúp dưỡng khí huyết rất tốt cho người mới ốm dậy.
• Cháo cam thảo hạt sen: Nấu cháo gạo tẻ cùng hạt sen, thêm nước sắc cam thảo vào cuối quá trình nấu để tạo vị ngọt thanh, giúp an thần và kiện tỳ vị.

Mặc dù là dược liệu lành tính, việc lạm dụng Cam thảo hoặc dùng liều cao kéo dài có thể gây ra những tác dụng phụ nghiêm trọng:

Hội chứng giả cường aldosterone

Glycyrrhizin liều cao gây tích tụ cortisol, dẫn đến giữ natri và đào thải kali quá mức. Biểu hiện lâm sàng là phù nề, tăng huyết áp, nhức đầu, yếu cơ do thiếu kali huyết.

Nguy cơ từ dược liệu bẩn

Sử dụng cam thảo không rõ nguồn gốc có thể tiềm ẩn nguy cơ nhiễm kim loại nặng (chì, cadmium), tồn dư thuốc bảo vệ thực vật hoặc nấm mốc do bảo quản sai quy trình, gây độc cho gan và thận.

Cam thảo được chỉ định rộng rãi trong cả Đông và Tây y đối với các trường hợp sau:

Theo Y học cổ truyền

• Tỳ vị hư nhược, ăn uống kém, đầy bụng, đi ngoài phân lỏng.
• Ho khan do phế nhiệt, ho có đờm, viêm họng, đau rát cổ họng.
• Đau co thắt dạ dày, co thắt cơ bụng, co rút cơ chân tay.
• Giải độc thuốc, ngộ độc thức ăn, mụn nhọt, lở ngứa.

Theo Y học hiện đại

• Hỗ trợ điều trị viêm loét dạ dày – tá tràng (đặc biệt là dạng DGL – cam thảo đã khử glycyrrhizin).
• Hỗ trợ giảm triệu chứng viêm phế quan cấp và mãn tính, khản tiếng.
• Hỗ trợ phục hồi chức năng gan trong viêm gan virus.

Liều lượng sử dụng cần được điều chỉnh phù hợp với từng đối tượng và mục đích điều trị:

• Dạng sắc uống truyền thống: Dùng từ 4 – 12g dược liệu khô mỗi ngày. Không nên tự ý dùng quá 15g/ngày mà không có sự giám sát của thầy thuốc.
• Dạng cao khô chuẩn hóa (DGL): Thường dùng từ 380 – 760mg trước các bữa ăn 20 phút để bảo vệ niêm mạc dạ dày.
• Thời gian sử dụng: Đối với cam thảo thông thường (chứa glycyrrhizin), không nên dùng liên tục quá 4 tuần để tránh nguy cơ giữ nước và tăng huyết áp.

Trên thị trường hiện nay, Cam thảo được bào chế dưới nhiều dạng tiện dụng:

• Dược liệu thô (phiến): Dùng để sắc thuốc hoặc hãm trà thủ công.
• Trà túi lọc: Thường phối hợp với các thảo mộc khác như atisô, hoa cúc, nhân trần.
• Viên ngậm cam thảo: Giúp làm dịu cổ họng, giảm ho nhanh chóng.
• Cao lỏng hoặc Siro ho: Dùng phổ biến trong các chế phẩm trị ho cho trẻ em và người lớn.
• Viên nang DGL (Deglycyrrhizinated Licorice): Dạng cam thảo đã loại bỏ hoạt chất glycyrrhizin, rất an toàn cho người bị cao huyết áp muốn điều trị dạ dày lâu dài.

Cam thảo có những tương tác thuốc phức tạp mà người bệnh cần đặc biệt lưu ý khi kết hợp Đông – Tây y:

• Thuốc lợi tiểu thải kali (Furosemide, Hydrochlorothiazide): Dùng chung với cam thảo làm tăng nguy cơ hạ kali máu trầm trọng, gây yếu cơ, loạn nhịp tim.
• Thuốc trợ tim Digoxin: Tình trạng hạ kali do cam thảo sẽ làm tăng đáng kể độc tính của Digoxin trên tim, rất nguy hiểm.
• Thuốc chống đông máu (Warfarin): Cam thảo có thể làm giảm hiệu quả của thuốc chống đông, tăng nguy cơ hình thành cục máu đông.
• Thuốc hạ huyết áp: Tác dụng giữ nước và muối của cam thảo sẽ làm giảm hoặc mất tác dụng của các thuốc điều trị tăng huyết áp.
• Corticosteroid: Cam thảo làm kéo dài tác dụng của Corticoid, dễ gây ra tác dụng phụ toàn thân của thuốc này.

Tuyệt đối không sử dụng hoặc cần cực kỳ thận trọng với các đối tượng sau:

• Người bị tăng huyết áp: Đặc biệt là cao huyết áp khó kiểm soát.
• Người bị hạ kali máu: Hoặc có tiền sử loạn nhịp tim do thiếu kali.
• Phụ nữ mang thai: Dùng nhiều cam thảo có thể làm tăng nguy cơ sinh non hoặc ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi.
• Người bị suy thận nặng hoặc xơ gan cổ trướng: Do cơ thể đã bị rối loạn khả năng giữ muối và nước.
• Người thể chất thấp trệ: Có biểu hiện đầy bụng, phù nề, ngực sườn đầy tức không nên dùng đơn độc cam thảo liều cao.

1. Bộ Y tế (2017), Dược điển Việt Nam V, Nhà xuất bản Y học.
2. World Health Organization (1999), WHO Monographs on Selected Medicinal Plants – Volume 1: Radix Glycyrrhizae.
3. National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH) – Licorice Root Information.
4. Thư viện Y học Quốc gia Hoa Kỳ (PubMed): “Pharmacological activities of Glycyrrhiza glabra: A review”.