Đồng (Copper) Là gì? Vai trò của Đồng với cơ thể

Đồng (Copper) là một kim loại chuyển tiếp thiết yếu đối với mọi sinh vật sống. Trong cơ thể người, đồng tồn tại ở cả dạng ion tự do nhưng chủ yếu liên kết với các protein đặc hiệu để thực hiện chức năng sinh học.

Khoáng chất này được phát hiện từ thời cổ đại và chính thức được công nhận là dưỡng chất thiết yếu cho con người vào thập niên 1920. Các hợp chất muối đồng thường gặp trong bổ sung dinh dưỡng bao gồm đồng sulfate, đồng gluconate, đồng citrate và đồng glycinate.

Ở cấp độ phân tử, đồng hoạt động như một cofactor (chất đồng yếu tố) quan trọng cho nhiều loại enzyme gọi là cuproenzyme. Các enzyme này chịu trách nhiệm cho các phản ứng oxy hóa-khử, truyền tín hiệu tế bào và tổng hợp các chất dẫn truyền thần kinh.

Đồng đóng vai trò cốt lõi trong việc hình thành mô liên kết thông qua enzyme lysyl oxidase, giúp liên kết chéo collagen và elastin. Bên cạnh đó, đồng là thành phần của enzyme superoxide dismutase (Cu/Zn-SOD), một chất chống nội sinh cực mạnh giúp bảo vệ tế bào khỏi stress oxy hóa.

Cơ chế hoạt động của đồng dựa trên khả năng dễ dàng chuyển đổi giữa hai trạng thái oxy hóa: ion cuprous (Cu+) và ion cupric (Cu2+). Tính chất hóa học độc đáo này cho phép đồng tham gia hiệu quả vào việc nhường và nhận điện tử trong các phản ứng enzyme.

Khi được hấp thu vào ruột non, đồng liên kết với protein metallothionein để lưu trữ tạm thời hoặc được vận chuyển vào máu nhờ protein ceruloplasmin để phân phối đến gan, não và các mô ngoại vi. Sự cân bằng nội môi của đồng được kiểm soát chặt chẽ bởi gan thông qua cơ chế bài tiết lượng đồng dư thừa qua dịch mật.

• Hành trình của đồng bắt đầu tại dạ dày và ruột non, nơi phần lớn khoáng chất này được hấp thu nhờ các chất vận chuyển màng tế bào. Khả năng hấp thu đồng có thể bị cản trở bởi lượng lớn kẽm, sắt hoặc chất xơ trong khẩu phần ăn.
• Sau khi hấp thu, đồng đi vào gan và được kết hợp với ceruloplasmin để lưu thông trong máu. Cơ thể người trưởng thành chứa khoảng từ 50 đến 120 miligam đồng, phân bố chủ yếu ở cơ xương, gan, não và tim.
• Thận đóng vai trò lọc và tái hấp thu một phần nhỏ, trong khi đường tiêu hóa (qua mật) là con đường bài tiết chính để duy trì nồng độ đồng ổn định.

• Hệ tuần hoàn và máu: Đồng giúp cơ thể hấp thu và sử dụng sắt hiệu quả để tổng hợp huyết sắc tố, từ đó ngăn ngừa tình trạng thiếu máu.
• Hệ thần kinh: Tham gia tổng hợp các chất dẫn truyền thần kinh như dopamine và norepinephrine, đồng thời duy trì lớp vỏ myelin bảo vệ dây thần kinh.
• Hệ xương và mô liên kết: Thúc đẩy sự phát triển của xương chắc khỏe và độ đàn hồi của da, mạch máu.
• Hệ miễn dịch: Hỗ trợ sự phát triển và hoạt động tối ưu của các tế bào bạch cầu giúp chống lại nhiễm trùng.

Đồng xuất hiện phong phú trong cả nguồn thực phẩm động vật và thực vật. Các nguồn cung cấp dồi dào bao gồm:

• Hải sản, đặc biệt là hàu và các loại động vật có vỏ.
• Các loại hạt như hạt điều, hạt hướng dương và hạnh nhân.
• Ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu.
• Gan động vật và sô cô la đen.

Tuy nhiên, việc tiêu thụ quá nhiều thực phẩm chứa nhiều kẽm hoặc phytate có thể làm giảm hiệu quả hấp thu đồng từ chế độ ăn.

Tình trạng thiếu đồng ít khi xảy ra ở người khỏe mạnh nhưng có thể xuất hiện ở trẻ sơ sinh nhẹ cân, người mắc bệnh đường ruột mãn tính hoặc người lạm dụng bổ sung kẽm liều cao trong thời gian dài.

• Các triệu chứng thiếu hụt bao gồm thiếu máu không đáp ứng với bổ sung sắt, suy giảm miễn dịch, loãng xương, rụng tóc và các vấn đề về hệ thần kinh như tê bì chân tay.
• Việc xét nghiệm nồng độ đồng và ceruloplasmin trong máu có thể giúp chẩn đoán tình trạng thiếu hụt.

• Ngộ độc đồng cấp tính hiếm gặp, thường xảy ra do vô tình hoặc cố ý nuốt phải các hợp chất đồng nồng độ cao, gây đau bụng, buồn nôn, tiêu chảy và tổn thương gan hoặc thận nghiêm trọng.
• Ngộ độc mạn tính thường liên quan đến các rối loạn di truyền như bệnh Wilson, khiến cơ thể không thể đào thải đồng và dẫn đến tích tụ độc hại ở gan và não.
• Người lớn không nên tự ý dùng liều bổ sung vượt quá giới hạn an toàn 10 miligam mỗi ngày nếu không có chỉ định từ bác sĩ.

• Việc bổ sung đồng thường được chỉ định cho các trường hợp thiếu hụt đã được chẩn đoán qua xét nghiệm máu,
• Người nuôi ăn qua đường tĩnh mạch kéo dài không đủ vi chất.
• Người mắc các hội chứng kém hấp thu bẩm sinh.
• Ngoài ra, đồng còn được dùng kết hợp trong các công thức thực phẩm chức năng bảo vệ xương khớp, hỗ trợ sức khỏe làn da và tăng cường hệ miễn dịch tổng thể theo khuyến cáo của chuyên gia y tế.

• Liều dự phòng thông thường trong các sản phẩm đa vitamin dao động từ 900 microgram đến 2 miligam mỗi ngày đối với người lớn.
• Khi cần điều chỉnh thiếu hụt cụ thể, liều lượng sẽ do bác sĩ quyết định dựa trên mức độ thiếu hụt thực tế. Nên uống các sản phẩm bổ sung đồng cùng với bữa ăn để giảm thiểu cảm giác khó chịu ở dạ dày.
• Tránh uống đồng cùng thời điểm với các chất bổ sung kẽm liều cao để không làm cản trở khả năng hấp thu của nhau.

Đồng được cung cấp dưới nhiều dạng hợp chất khác nhau trong các sản phẩm bổ sung.

• Đồng gluconate và đồng citrate là những dạng phổ biến có độ hòa tan tốt và thường được tìm thấy trong các loại vitamin tổng hợp.
• Đồng glycinate là dạng chelate mang lại khả năng dung nạp dịu nhẹ hơn cho hệ tiêu hóa.
• Đồng sulfate thường xuất hiện trong các dung dịch bổ sung hoặc thuốc tiêm theo toa y tế.

Việc lựa chọn dạng nào phụ thuộc vào nhu cầu cá nhân và khuyến cáo của dược sĩ.

Đồng có thể tương tác với một số chất dinh dưỡng và thuốc khác.

• Kẽm và sắt liều cao cạnh tranh trực tiếp con đường hấp thu với đồng tại ruột, có thể dẫn đến thiếu đồng nếu lạm dụng lâu dài.
• Các chất như thuốc kháng acid dạ dày làm thay đổi độ pH đường tiêu hóa cũng làm giảm khả năng hấp thu đồng.
• Ngược lại, một số thuốc lợi tiểu có thể ảnh hưởng đến sự cân bằng khoáng chất này trong cơ thể. Do đó, nên hỏi ý kiến dược sĩ trước khi kết hợp đồng với các loại thuốc điều trị khác.

• Chống chỉ định bổ sung đồng liều cao đối với người mắc bệnh Wilson (rối loạn chuyển hóa đồng di truyền) hoặc các bệnh lý gan mật nặng làm suy giảm khả năng bài tiết đồng.
• Thận trọng khi sử dụng cho phụ nữ mang thai và cho con bú, chỉ nên dùng theo đúng nhu cầu khuyến nghị chuẩn hoặc có sự giám sát của bác sĩ.
• Người có tiền sử viêm loét dạ dày cấp tính cũng cần lưu ý khi dùng các dạng muối đồng có tính kích ứng nhẹ.

NIH Office of Dietary Supplements – Copper Fact Sheet for Health Professionals, European Food Safety Authority (EFSA), Dược thư Quốc gia Việt Nam, Linus Pauling Institute Micronutrient Information Center.