Thuốc Bambuterol: Công dụng, Liều dùng & Chống chỉ định

Bambuterol là một tiền chất (prodrug) của terbutaline - một chất kích thích chọn lọc thụ thể beta2-adrenergic có tác dụng giãn phế quản mạnh mẽ. Thuốc được nghiên cứu và phát triển bởi hãng dược phẩm AstraZeneca nhằm kéo dài thời gian tác dụng và giảm thiểu các tác dụng phụ của terbutaline đường uống thông thường. Biệt dược nổi tiếng nhất của hoạt chất này là Bambec. Hiện nay, bambuterol đóng vai trò quan trọng trong phác đồ điều trị duy trì lâu dài cho các bệnh nhân mắc hen phế quản và viêm phế quản mạn tính, khí phế thũng hoặc các bệnh lý phổi khác có kèm theo co thắt phế quản.

Sau khi uống, bambuterol không có hoạt tính trực tiếp. Thuốc được chuyển hóa chậm qua quá trình thủy phân bằng enzym cholinesterase trong huyết tương để chuyển thành hoạt chất terbutaline có hoạt tính. Hoạt chất này gắn chọn lọc vào các thụ thể beta2-adrenergic trên cơ trơn phế quản.

Tác động sinh lý và lợi ích lâm sàng

• Giãn cơ trơn phế quản: Kích thích thụ thể beta2 làm tăng nồng độ AMP vòng (cAMP) nội bào, hoạt hóa protein kinase A, từ đó làm giảm canxi nội bào và dẫn đến giãn cơ trơn đường thở, giúp bệnh nhân dễ thở hơn.
• Hạn chế tác dụng phụ trên tim: Nhờ tính chọn lọc cao trên thụ thể beta2 (ở phổi) so với beta1 (ở tim) và sự giải phóng từ từ của hoạt chất, bambuterol ít gây nhịp tim nhanh và run cơ hơn so với việc dùng trực tiếp terbutaline hay salbutamol đường uống thông thường.
• Kiểm soát cơn hen về đêm: Tác dụng kéo dài đến 24 giờ giúp kiểm soát hiệu quả tình trạng co thắt phế quản vào ban đêm và sáng sớm - thời điểm nguy hiểm nhất đối với bệnh nhân hen.

Dược động học của bambuterol có nhiều điểm đặc biệt nhờ bản chất là một tiền chất:

• Hấp thu: Sau khi uống, khoảng 20% liều dùng được hấp thu vào tuần hoàn. Nồng độ đỉnh trong huyết tương của bambuterol đạt được sau khoảng 4 - 7 giờ, trong khi nồng độ đỉnh của terbutaline đạt được sau khoảng 4 - 11 giờ.
• Phân bố: Bambuterol liên kết khoảng 40 - 50% với protein huyết tương, trong khi terbutaline chỉ liên kết khoảng 25%.
• Chuyển hóa: Quá trình chuyển hóa chủ yếu xảy ra thông qua sự thủy phân chậm bởi enzym butyrylcholinesterase trong huyết tương để tạo thành terbutaline.
• Thải trừ: Bambuterol và các chất chuyển hóa của nó được bài tiết chủ yếu qua nước tiểu (thận). Thời gian bán thải (T1/2) của bambuterol là khoảng 13 - 22 giờ, cho phép sử dụng thuận tiện 1 lần duy nhất mỗi ngày.

Bambuterol có thể uống cùng hoặc không cùng thức ăn, tuy nhiên để đảm bảo hiệu quả, bạn nên uống thuốc vào một thời điểm cố định trong ngày, tốt nhất là vào buổi tối trước khi đi ngủ.

Lưu ý về thực phẩm và đồ uống:

• Thức ăn: Thức ăn không làm ảnh hưởng đáng kể đến mức độ hấp thu của thuốc, bạn có thể uống thuốc lúc no hoặc lúc đói.
• Rượu bia: Nên tránh uống rượu bia vì rượu có thể làm tăng nguy cơ gặp tác dụng phụ như chóng mặt, nhức đầu, hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng nhịp tim nhanh.
• Caffeine: Tránh dùng lượng lớn cà phê, trà đậm hoặc nước tăng lực chứa caffeine vì có thể cộng hưởng làm tăng cảm giác hồi hộp, đánh trống ngực và run tay của bambuterol.

Bambuterol có độ an toàn khá tốt, tuy nhiên vẫn cần lưu ý một số tác dụng không mong muốn.

Tác dụng phụ thường gặp (ADR)

• Run cơ (đặc biệt là run tay).
• Đau đầu, chóng mặt.
• Hồi hộp, đánh trống ngực, nhịp tim nhanh.
• Chuột rút cơ.

Tác dụng phụ nghiêm trọng (Hiếm gặp)

• Co thắt phế quản nghịch thường (đường thở co thắt mạnh hơn ngay sau khi dùng thuốc - cần ngừng thuốc ngay và dùng thuốc cắt cơn dạng hít).
• Hạ kali máu nặng gây nguy cơ loạn nhịp tim.
• Phản ứng dị ứng nặng như phù mạch, mày đay.

Dấu hiệu quá liều và xử trí

Dấu hiệu quá liều bao gồm đau đầu dữ dội, lo âu, run tay chân mạnh, nhịp tim rất nhanh, đánh trống ngực liên tục, tụt huyết áp. Xử trí: Khi phát hiện quá liều, cần đưa bệnh nhân đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được rửa dạ dày, theo dõi điện tâm đồ, bù điện giải và có thể sử dụng thuốc chẹn beta chọn lọc dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ lâm sàng.

Bambuterol được chỉ định rộng rãi trong các trường hợp sau:

• Điều trị duy trì hen phế quản: Giúp dự phòng và kiểm soát dài hạn các cơn co thắt phế quản ở cả người lớn và trẻ em trên 2 tuổi.
• Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD): Giúp làm giãn đường thở, giảm khó thở ở bệnh nhân viêm phế quản mạn tính và khí phế thũng.
• Đối tượng phù hợp: Rất thích hợp cho những bệnh nhân gặp khó khăn trong việc sử dụng các dụng cụ hít (như người cao tuổi, trẻ em) hoặc những bệnh nhân thường xuyên bị lên cơn hen về đêm.

Liều lượng sử dụng bambuterol phải được điều chỉnh cá thể hóa theo mức độ bệnh và đáp ứng của từng bệnh nhân:

Liều dùng cho người lớn và trẻ em trên 12 tuổi:

• Liều khởi đầu: 10 mg uống 1 lần duy nhất vào buổi tối trước khi đi ngủ.
• Liều duy trì: Có thể tăng lên 20 mg sau 1 - 2 tuần điều trị nếu hiệu quả chưa đạt tối ưu và bệnh nhân dung nạp thuốc tốt.

Liều dùng cho trẻ em:

• Trẻ em từ 2 - 5 tuổi: Liều khuyến cáo là 5 mg (hoặc 5ml siro) uống 1 lần vào buổi tối.
• Trẻ em từ 6 - 12 tuổi: Khởi đầu với 5 mg hoặc 10 mg uống vào buổi tối. Có thể tăng lên tối đa 20 mg tùy theo đáp ứng của trẻ.

Chỉnh liều ở người suy thận:

• Bệnh nhân suy thận có độ thanh thải creatinine ClCl < 50 ml/phút, liều khởi đầu khuyến cáo giảm một nửa còn 5 mg uống vào buổi tối.

Xử trí khi quên liều:

Hãy bỏ qua liều đã quên và uống liều tiếp theo vào buổi tối hôm sau đúng giờ. Tuyệt đối không uống gấp đôi liều để bù.

Bambuterol chủ yếu được sử dụng qua đường uống với các dạng bào chế phổ biến sau:

• Viên nén: Hàm lượng phổ biến là 10 mg và 20 mg. Tiện lợi, dễ bảo quản và phân liều chính xác cho người lớn.
• Dạng siro (dung dịch uống): Hàm lượng thường gặp là 1 mg/ml (chai 60ml hoặc 100ml). Rất dễ chia liều nhỏ và dễ uống cho trẻ em từ 2 tuổi trở lên.

Bambuterol có thể tương tác với một số loại thuốc khác:

• Thuốc chẹn beta (như Propranolol, Atenolol, Metoprolol): Đây là tương tác đối kháng trực tiếp. Thuốc chẹn beta sẽ làm mất hoàn toàn tác dụng giãn phế quản của bambuterol và có thể gây co thắt phế quản cấp nguy hiểm.
• Thuốc gây hạ kali máu (Thuốc lợi tiểu như Furosemid; Corticosteroid; Theophylline): Phối hợp với các thuốc này làm tăng nguy cơ hạ kali máu nặng, dẫn đến rối loạn nhịp tim nguy hiểm.
• Thuốc giãn cơ suxamethonium: Bambuterol làm kéo dài tác dụng giãn cơ của suxamethonium do ức chế enzym cholinesterase.

Để đảm bảo an toàn tuyệt đối khi dùng thuốc, cần lưu ý các chống chỉ định và thận trọng sau:

Chống chỉ định tuyệt đối:

• Mẫn cảm hoặc dị ứng với bambuterol, terbutaline hoặc bất kỳ thành phần nào của thuốc.

Thận trọng và cảnh báo đặc biệt:

• Bệnh nhân tim mạch: Thận trọng ở người bị hẹp van động mạch chủ, phì đại cơ tim, nhịp tim nhanh hoặc suy tim nặng.
• Bệnh tiểu đường và cường giáp: Thuốc có thể làm tăng glucose máu và làm trầm trọng thêm các triệu chứng cường giáp, cần theo dõi sát sao.
• Phụ nữ mang thai và cho con bú: Chỉ nên dùng thuốc khi lợi ích vượt trội nguy cơ dưới sự kê đơn của bác sĩ.

Dược thư Quốc gia Việt Nam 2018; Hướng dẫn điều trị Hen phế quản của GINA (Global Initiative for Asthma); Hướng dẫn điều trị COPD của GOLD (Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease); Thông tin kê đơn sản phẩm Bambec từ nhà sản xuất AstraZeneca.