Thuốc Chlorpheniramine: Công dụng, Liều dùng & Chống chỉ định

Chlorpheniramine (hay Chlorpheniramine maleate) là một hoạt chất kháng histamin thế hệ thứ nhất thuộc nhóm alkylamine. Được sử dụng rộng rãi từ những năm 1950, thuốc đóng vai trò quan trọng trong việc làm giảm nhanh các phản ứng dị ứng cấp tính. Nhờ hiệu quả cao và giá thành hợp lý, hoạt chất này có mặt trong rất nhiều tủ thuốc gia đình cũng như các chế phẩm phối hợp điều trị cảm cúm nổi tiếng như Decolgen hay Tiffy.

Chlorpheniramine hoạt động bằng cách cạnh tranh có hồi phục với histamin tại thụ thể H1 trên các tế bào đích như cơ trơn, tế bào nội mạc mạch máu và các sợi thần kinh cảm giác. Khi cơ thể tiếp xúc với các dị nguyên (như bụi phấn, lông thú), histamin được giải phóng và gắn vào thụ thể H1 gây ra các triệu chứng như giãn mạch, tăng tính thấm thành mạch (gây sổ mũi, phù nề) và kích thích dây thần kinh cảm giác gây ngứa, hắt hơi. Bằng cách khóa chặt các thụ thể này, Chlorpheniramine ngăn chặn hiệu quả toàn bộ chuỗi phản ứng dị ứng.

Tác động kháng cholinergic

Bên cạnh tác dụng kháng histamin, thuốc còn có hoạt tính kháng cholinergic (phong tỏa thụ thể muscarinic), giúp làm giảm tiết dịch ở mũi và mắt, làm khô nhanh nước mũi và nước mắt. Tuy nhiên, do dễ dàng đi qua hàng rào máu não, thuốc cũng gắn kết với các thụ thể H1 ở thần kinh trung ương gây ra tác dụng phụ điển hình là an thần và buồn ngủ sâu.

Dược động học của Chlorpheniramine được ghi nhận như sau:

• Hấp thu: Thuốc hấp thu tốt qua đường tiêu hóa sau khi uống. Sinh khả dụng đạt khoảng 25 - 50% do chịu sự chuyển hóa bước đầu tại gan mạnh mẽ. Nồng độ đỉnh trong huyết tương (Tmax) đạt được sau khoảng 2 - 3 giờ.
• Phân bố: Chlorpheniramine phân bố rộng khắp các mô trong cơ thể, đi qua hàng rào máu não dễ dàng và có bài tiết một lượng nhỏ vào sữa mẹ. Tỷ lệ liên kết với protein huyết tương khoảng 70%.
• Chuyển hóa: Thuốc được chuyển hóa chủ yếu tại gan thông qua hệ enzyme cytochrome P450 (đặc biệt là CYP2D6) tạo thành các chất chuyển hóa monodesmethyl và didesmethyl không còn hoạt tính.
• Thải trừ: Thời gian bán thải (T1/2) dao động từ 12 - 15 giờ ở người lớn khỏe mạnh, kéo dài hơn ở bệnh nhân suy giảm chức năng thận và ngắn hơn ở trẻ em. Thuốc cùng các chất chuyển hóa được đào thải chủ yếu qua nước tiểu.

Bạn có thể uống Chlorpheniramine cùng hoặc không cùng với thức ăn. Nếu bạn có hệ tiêu hóa nhạy cảm hoặc dễ bị cồn cào, hãy uống thuốc cùng với thức ăn hoặc một ly sữa để bảo vệ niêm mạc dạ dày.

Lưu ý đặc biệt về đồ uống

• Rượu bia: Tuyệt đối không sử dụng đồ uống có cồn trong thời gian dùng thuốc vì cồn sẽ làm tăng mức độ ức chế thần kinh trung ương, gây buồn ngủ trầm trọng, giảm khả năng phối hợp vận động và tăng nguy cơ suy hô hấp.
• Trà, cà phê: Tránh dùng lượng lớn chất kích thích để cố gắng chống lại cơn buồn ngủ do thuốc gây ra, vì điều này có thể dẫn đến tình trạng tim đập nhanh, lo âu hoặc loạn nhịp tim.

Khi sử dụng Chlorpheniramine, người bệnh cần lưu ý các tác dụng không mong muốn (ADR) và độc tính sau:

Tác dụng phụ thường gặp

• Buồn ngủ từ mức độ nhẹ đến ngủ sâu, lờ đờ, mệt mỏi.
• Khô miệng, khô mũi họng, giảm tiết dịch vị.
• Chóng mặt, nhìn mờ, táo bón, bí tiểu (đặc biệt ở nam giới lớn tuổi bị phì đại tuyến tiền liệt).

Độc tính nghiêm trọng và quá liều

Quá liều Chlorpheniramine cực kỳ nguy hiểm, đặc biệt là ở trẻ em. Các dấu hiệu quá liều bao gồm: an thần quá mức, kích thích hệ thần kinh trung ương ngược lại (gây ảo giác, kích động, co giật, sốt cao), đỏ bừng mặt, giãn đồng tử, loạn nhịp tim, hạ huyết áp, thậm chí hôn mê và suy hô hấp.

Cách xử trí

Hiện không có chất giải độc đặc hiệu. Nếu phát hiện quá liều sớm (trong vòng 1 giờ), cần kích thích gây nôn hoặc rửa dạ dày, sau đó cho dùng than hoạt tính để giảm hấp thu. Khi có triệu chứng nặng như co giật, sốt cao hoặc suy hô hấp, phải đưa ngay bệnh nhân đến bệnh viện cấp cứu để được điều trị hỗ trợ tích cực (như dùng Diazepam kiểm soát co giật, lau mát hạ sốt và hỗ trợ thở máy).

Chlorpheniramine được chỉ định trong các trường hợp sau nhằm mục đích kiểm soát và làm giảm triệu chứng:

• Viêm mũi dị ứng: Giảm nhanh hắt hơi, chảy nước mũi, nghẹt mũi do thời tiết thay đổi hoặc viêm mũi dị ứng quanh năm.
• Viêm kết mạc dị ứng: Giảm ngứa mắt, đỏ mắt và chảy nước mắt.
• Các bệnh lý da liễu dị ứng: Nổi mề đay, ban đỏ, ngứa ngáy do dị ứng thức ăn, dị ứng thuốc hoặc do côn trùng cắn.
• Hỗ trợ giảm ngứa: Giảm ngứa trong bệnh chàm (eczema), thủy đậu, sởi.
• Cảm lạnh thông thường: Thường phối hợp trong các chế phẩm trị cảm cúm để giảm tiết dịch mũi họng và giảm ho do kích ứng.

Liều dùng khuyến cáo dưới đây dựa trên hướng dẫn lâm sàng chuẩn, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt:

Liều dùng cho người lớn và trẻ em trên 12 tuổi

• Uống 4mg mỗi 4 đến 6 giờ khi cần thiết.
• Liều tối đa không vượt quá 24mg trong vòng 24 giờ.

Liều dùng cho trẻ em

• Từ 6 - 12 tuổi: Uống 2mg mỗi 4 đến 6 giờ. Liều tối đa 12mg/ngày.
• Từ 2 - 6 tuổi: Uống 1mg mỗi 4 đến 6 giờ. Liều tối đa 6mg/ngày.
• Dưới 2 tuổi: Không khuyến cáo tự ý sử dụng, chỉ dùng khi có chỉ định trực tiếp từ bác sĩ nhi khoa.

Liều dùng cho người cao tuổi

Người cao tuổi nhạy cảm hơn với tác dụng phụ kháng cholinergic, dễ bị té ngã do buồn ngủ hoặc bí tiểu. Khuyến cáo khởi đầu với liều thấp nhất (2mg/ngày) và theo dõi sát phản ứng.

Xử trí quên liều

Uống ngay khi nhớ ra. Nếu thời gian đã gần đến liều kế tiếp, hãy bỏ qua liều đã quên và tiếp tục uống liều tiếp theo đúng giờ. Tuyệt đối không uống gấp đôi liều để bù.

Khi nào nên ngừng thuốc

Nên ngừng thuốc ngay khi các triệu chứng dị ứng đã được kiểm soát hoàn toàn hoặc khi gặp phải tác dụng phụ nghiêm trọng như bí tiểu, ảo giác, nhịp tim nhanh hoặc khó thở.

Chlorpheniramine được bào chế dưới nhiều dạng khác nhau để phù hợp với từng đối tượng sử dụng:

• Viên nén: Hàm lượng phổ biến là 4mg. Ưu điểm là nhỏ gọn, dễ mang theo, dễ uống; nhược điểm là tác dụng ngắn nên phải uống nhiều lần trong ngày.
• Viên nang giải phóng kéo dài: Hàm lượng 8mg hoặc 12mg. Giúp duy trì nồng độ thuốc ổn định cả ngày, giảm số lần dùng thuốc xuống còn 1 - 2 lần/ngày, nhưng không thích hợp cho trẻ em và không được nhai hay bẻ viên.
• Siro uống: Thường chứa 2mg/5ml. Dạng này có vị ngọt, dễ uống, rất phù hợp cho trẻ em và người khó nuốt viên nén.
• Dung dịch tiêm (bắp, dưới da hoặc tĩnh mạch chậm): Hàm lượng thường là 10mg/ml. Chủ yếu dùng tại các cơ sở y tế trong các trường hợp cấp cứu dị ứng nặng hoặc khi người bệnh không thể uống được.

Việc sử dụng đồng thời Chlorpheniramine với các chất khác có thể gây ra những tương tác bất lợi đáng chú ý:

• Thuốc ức chế thần kinh trung ương: Tránh dùng chung với các thuốc ngủ (như Zolpidem), thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc giảm đau gây nghiện (opioid) vì sẽ cộng hưởng làm tăng độc tính, gây buồn ngủ cực độ, lơ mơ và tăng nguy cơ suy hô hấp nguy hiểm.
• Thuốc ức chế Monoamine Oxidase (MAOI): Không dùng chung hoặc dùng trong vòng 14 ngày kể từ khi ngừng thuốc MAOI (như Selegiline, Phenelzine) vì MAOI làm kéo dài và tăng cường tác dụng kháng cholinergic của Chlorpheniramine, có thể dẫn đến cơn tăng huyết áp kịch phát, khô miệng nghiêm trọng và bí tiểu cấp.
• Rượu bia: Làm tăng mạnh tác dụng an thần, gây mất tỉnh táo hoàn toàn.
• Các thuốc kháng cholinergic khác: Dùng chung với Atropin, thuốc điều trị Parkinson (như Trihexyphenidyl) sẽ làm trầm trọng thêm các tác dụng phụ như táo bón, bí tiểu, khô miệng và tăng nhãn áp.

Để đảm bảo an toàn tính mạng, tuyệt đối không dùng hoặc phải hết sức thận trọng với Chlorpheniramine trong các trường hợp sau:

Chống chỉ định tuyệt đối

• Người có tiền sử dị ứng hoặc quá mẫn với Chlorpheniramine hoặc bất kỳ tá dược nào của thuốc.
• Người bệnh đang có cơn hen phế quản cấp tính (thuốc làm đặc đờm, gây khó thở hơn).
• Bệnh nhân phì đại tuyến tiền liệt gây bí tiểu.
• Người bị bệnh glôcôm góc đóng (tăng nhãn áp).
• Bệnh nhân loét dạ dày hẹp, tắc môn vị - tá tràng.
• Trẻ sơ sinh và trẻ đẻ non.
• Người đang sử dụng thuốc ức chế MAO trong vòng 14 ngày gần đây.

Thận trọng đặc biệt

• Phụ nữ mang thai: Chỉ sử dụng khi thật cần thiết. Tuyệt đối tránh dùng trong 3 tháng cuối thai kỳ vì nguy cơ gây động kinh, co giật ở trẻ sơ sinh.
• Phụ nữ cho con bú: Thuốc bài tiết qua sữa mẹ và có thể gây ức chế tiết sữa cũng như gây buồn ngủ cho trẻ bú mẹ. Cần cân nhắc ngưng cho bú hoặc ngưng thuốc.
• Người vận hành máy móc, lái xe: Do tác dụng phụ gây buồn ngủ mạnh, không được làm các công việc này trong thời gian dùng thuốc.
• Người cao tuổi: Dễ bị kích động ngược lại hoặc gặp các tác dụng phụ kháng cholinergic nặng nề.

1. Dược thư Quốc gia Việt Nam (2022) - Chuyên luận Chlorpheniramin maleat.

2. Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh dị ứng - Bộ Y tế Việt Nam.

3. U.S. Food and Drug Administration (FDA) - Chlorpheniramine Maleate Labeling.

4. Lexicomp Online - Chlorpheniramine Clinical Monographs.