Thuốc Saccharomyces cerevisiae: Công dụng, Liều dùng & Chống chỉ định

Saccharomyces cerevisiae (thường được dùng phổ biến trong y học dưới dạng phân loài Saccharomyces cerevisiae var. boulardii) là một loại nấm men vi sinh đường ruột (probiotic yeast) được phát hiện vào năm 1923 bởi nhà khoa học Pháp Henri Boulard khi ông tìm kiếm phương thuốc trị bệnh tả ở Đông Nam Á. Khác biệt lớn nhất của loại nấm men này so với các lợi khuẩn thông thường khác là nó có khả năng tự nhiên chống lại kháng sinh, giúp nó không bị tiêu diệt khi dùng chung với phác đồ điều trị nhiễm khuẩn. Biệt dược nổi tiếng nhất của hoạt chất này là Bioflor. Hiện nay, nấm men này đóng vai trò then chốt trong phác đồ xử trí tiêu chảy cấp, phòng ngừa tiêu chảy do kháng sinh và hỗ trợ điều trị nhiễm khuẩn Clostridium difficile.

Saccharomyces cerevisiae hoạt động thông qua nhiều cơ chế tác động sinh lý mạnh mẽ tại đường ruột mà không cần định cư vĩnh viễn ở đây. Tác dụng kháng độc tố: Nấm men này tiết ra các enzyme đặc hiệu giúp phân hủy độc tố A và B của vi khuẩn Clostridium difficile, cũng như trung hòa độc tố của vi khuẩn tả Vibrio cholerae. Tác động bảo vệ và củng cố hàng rào ruột: Nó giúp phục hồi các liên kết chặt chẽ giữa các tế bào biểu mô ruột, làm giảm tình trạng rò rỉ và mất nước qua niêm mạc. Tác dụng kích thích miễn dịch: Kích thích cơ thể sản sinh kháng thể IgA tiết (sIgA) trên bề mặt niêm mạc ruột, giúp tăng cường hệ miễn dịch tự nhiên chống lại mầm bệnh. Tác dụng dinh dưỡng: Men vi sinh này thúc đẩy sự phát triển của các enzyme tiêu hóa đường (như disaccharidase), giúp ruột hấp thu chất dinh dưỡng tốt hơn trong và sau khi bị tiêu chảy. Ví dụ dễ hiểu: Hãy tưởng tượng niêm mạc ruột là một bức tường bảo vệ, khi bạn dùng kháng sinh hoặc bị ngộ độc thực phẩm, vi khuẩn có hại sẽ đục khoét bức tường này. Saccharomyces cerevisiae hoạt động như một đội cứu hộ tạm thời, vừa trực tiếp dọn dẹp các độc tố của vi khuẩn có hại, vừa lợp lại các khoảng trống để bảo vệ ruột, đồng thời tiếp thêm năng lượng cho các tế bào ruột tự phục hồi nhanh chóng.

Vì là một nấm men sống hoạt động tại chỗ, Saccharomyces cerevisiae không được hấp thu vào máu sau khi uống. Thuốc đi qua dạ dày và ruột non dưới dạng tế bào sống nguyên vẹn nhờ khả năng chống chịu cao với acid dạ dày và dịch mật. Thuốc phân bố tạm thời trong lòng ống tiêu hóa và nhanh chóng đạt nồng độ ổn định trong ruột sau khoảng 3 ngày sử dụng liên tục. Sau khi ngừng uống, nấm men này không bám dính lâu dài hay ký sinh trong ruột mà sẽ bị thải trừ hoàn toàn qua phân trong vòng từ 3 đến 5 ngày. Thuốc không tham gia vào chu trình chuyển hóa tại gan (hệ CYP450) và không liên kết với protein huyết tương, do đó cực kỳ an toàn cho các cơ quan nội tạng của cơ thể.

Saccharomyces cerevisiae là một sinh vật sống, do đó nhiệt độ và các chất kháng nấm trong thực phẩm ảnh hưởng rất lớn đến hiệu quả của thuốc. Bạn tuyệt đối không được trộn thuốc hoặc uống thuốc cùng với nước, sữa, thức ăn hoặc đồ uống quá nóng (trên 50 độ C) vì nhiệt độ cao sẽ tiêu diệt tế bào nấm men. Tránh dùng chung với các thực phẩm hoặc đồ uống có chứa cồn (rượu, bia) vì cồn có thể làm chết men. Thuốc có thể được uống vào bất kỳ thời điểm nào, trước hoặc sau bữa ăn, tuy nhiên để đạt hiệu quả tối ưu và giảm bớt sự khó chịu ở dạ dày, bạn nên uống thuốc cùng với bữa ăn hoặc ngay trước khi ăn.

Nhìn chung, Saccharomyces cerevisiae rất an toàn và được dung nạp tốt bởi hầu hết mọi người. Tuy nhiên, một số tác dụng phụ nhẹ vẫn có thể xảy ra. Tác dụng phụ thường gặp: Đầy hơi, chướng bụng, táo bón nhẹ hoặc khát nước. Tác dụng phụ nghiêm trọng (rất hiếm gặp): Nhiễm nấm máu (fungemia) - tình trạng nấm men xâm nhập vào dòng máu, chủ yếu xảy ra ở những bệnh nhân bị suy giảm miễn dịch nặng hoặc đang đặt ống thông tĩnh mạch trung tâm. Dấu hiệu quá liều và xử trí: Hiện chưa có báo cáo về các triệu chứng quá liều nghiêm trọng do vô tình dùng quá liều nấm men này. Nếu xuất hiện các phản ứng dị ứng nặng như phát ban, ngứa, sưng mặt, khó thở hoặc sốt cao bất thường sau khi dùng thuốc, người bệnh cần được đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất để được xử trí kịp thời.

Saccharomyces cerevisiae được chỉ định rộng rãi trong các trường hợp sau:

• Phòng ngừa và điều trị tiêu chảy do sử dụng thuốc kháng sinh (giúp bảo vệ hệ vi sinh ruột không bị kháng sinh tiêu diệt hàng loạt).
• Điều trị hỗ trợ trong bệnh tiêu chảy cấp do nhiễm virus (như Rotavirus ở trẻ em) hoặc do nhiễm vi khuẩn.
• Phòng ngừa tái phát tiêu chảy do nhiễm khuẩn Clostridium difficile (kết hợp với phác đồ kháng sinh đặc hiệu như vancomycin hoặc metronidazole).
• Phòng ngừa tiêu chảy khi đi du lịch (Traveler's diarrhea) do thay đổi nguồn nước và thức ăn.
• Hỗ trợ làm giảm các triệu chứng của hội chứng ruột kích thích (IBS) hoặc viêm đại tràng mãn tính.

Liều dùng thông thường của Saccharomyces cerevisiae (dạng hàm lượng phổ biến 250mg tương đương khoảng 5 tỷ CFU) như sau:

• Người lớn và trẻ em trên 12 tuổi: Uống 1 đến 2 gói (hoặc viên) mỗi ngày, chia làm 1 - 2 lần uống.
• Trẻ em dưới 12 tuổi: Uống 1 gói mỗi ngày. Đối với trẻ nhỏ khó nuốt viên nang, có thể mở vỏ nang và hòa bột thuốc vào nước nguội, sữa nguội hoặc thức ăn lỏng của trẻ.
• Người cao tuổi và bệnh nhân suy gan, suy thận: Không cần điều chỉnh liều vì thuốc không hấp thu vào máu và không chuyển hóa qua gan, thận.

Saccharomyces cerevisiae được bào chế dưới nhiều dạng tiện lợi để phù hợp với mọi lứa tuổi:

• Viên nang cứng (Hàm lượng phổ biến 250mg): Dễ bảo quản, tiện mang theo, thích hợp cho người lớn và trẻ em lớn tuổi có khả năng nuốt tốt. Nhược điểm là khó dùng cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.
• Bột pha hỗn dịch sủi bọt hoặc gói bột cốm (Hàm lượng 100mg, 250mg): Có mùi thơm dễ chịu (như mùi trái cây), rất dễ hòa tan vào nước nguội hoặc sữa. Dạng này cực kỳ ưu việt dành cho trẻ nhỏ hoặc người già khó nuốt. Nhược điểm là dễ bị ẩm mốc nếu bảo quản không tốt sau khi mở bao bì.

Vì Saccharomyces cerevisiae là một loại nấm men sống, tương tác quan trọng nhất cần lưu ý là với các thuốc kháng nấm (như ketoconazole, fluconazole, nystatin, itraconazole...). Khi dùng chung, các thuốc kháng nấm này sẽ tiêu diệt nấm men Saccharomyces cerevisiae, làm mất hoàn toàn tác dụng của thuốc. Do đó, tránh dùng đồng thời hai loại này cùng một lúc. Ngoài ra, việc dùng chung thuốc với các loại nước ép trái cây có tính acid cao hoặc đồ uống nóng có thể làm giảm hoạt lực của nấm men. Không có tương tác bất lợi nào được ghi nhận khi dùng chung với các loại kháng sinh vi khuẩn thông thường, đây chính là ưu điểm vượt trội của hoạt chất này.

Saccharomyces cerevisiae chống chỉ định tuyệt đối và cần hết sức thận trọng trong các trường hợp sau:

• Chống chỉ định tuyệt đối: Bệnh nhân bị dị ứng hoặc mẫn cảm với nấm men Saccharomyces cerevisiae hoặc bất kỳ thành phần nào của thuốc; bệnh nhân đang đặt thiết bị tiếp cận tĩnh mạch trung tâm (central venous catheter) vì có nguy cơ cao bị nhiễm nấm máu nghiêm trọng.
• Thận trọng đặc biệt: Người bệnh đang trong tình trạng suy giảm miễn dịch nặng (như nhiễm HIV giai đoạn cuối, bệnh nhân ung thư đang hóa trị, người vừa ghép tạng đang dùng thuốc chống thải ghép); bệnh nhân đang nằm điều trị tích cực (ICU) hoặc có vết thương hở lớn ở đường tiêu hóa.
• Phụ nữ có thai và cho con bú: Mặc dù thuốc không hấp thu vào hệ tuần hoàn, nhưng các dữ liệu nghiên cứu lâm sàng trên phụ nữ có thai và cho con bú còn hạn chế. Do đó, chỉ sử dụng khi thật sự cần thiết và có sự chỉ định, giám sát của bác sĩ.

Dược thư Quốc gia Việt Nam; Hướng dẫn điều trị của Bộ Y tế Việt Nam; FDA Label thông tin sản phẩm; Lexicomp Drug Information; DrugBank Online; Nghiên cứu lâm sàng về Saccharomyces boulardii trên PubMed.