Thuốc Tenofovir Disoproxil: Công dụng, Liều dùng & Chống chỉ định

Tenofovir disoproxil (thường gặp dưới dạng muối fumarate - TDF) là một prodrug (tiền chất) của tenofovir, thuộc nhóm thuốc kháng virus ức chế ngược nucleoside/nucleotide (NRTI/NtRTI). Được FDA phê duyệt vào năm 2001 cho HIV và năm 2008 cho viêm gan B, TDF đã trở thành một trong những vũ khí hàng đầu trong cuộc chiến chống lại hai căn bệnh truyền nhiễm mãn tính này. Trong điều trị HIV, TDF thường được phối hợp với các thuốc ARV khác để ngăn ngừa hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải. Đối với viêm gan B mạn tính, đây là liệu pháp đầu tay giúp giảm thiểu nguy cơ xơ gan và ung thư gan. Biệt dược nổi tiếng toàn cầu của hoạt chất này là Viread.

Để dễ hình dung, bạn hãy tưởng tượng virus HIV hoặc virus viêm gan B (HBV) như những kẻ sao chép lậu, chúng cần một chuỗi các 'viên gạch' (nucleotide) của cơ thể để nhân bản bộ gene của mình. Tenofovir disoproxil sau khi vào cơ thể sẽ được biến đổi thành dạng hoạt động là tenofovir diphosphate. Chất này có cấu trúc cực kỳ giống với các viên gạch tự nhiên (deoxyadenosine 5'-triphosphate). Virus sẽ bị lừa và 'lắp ráp' tenofovir vào chuỗi DNA đang hình thành của chúng. Tuy nhiên, tenofovir là một 'viên gạch khuyết' (thiếu nhóm 3'-OH), khiến chuỗi DNA của virus bị đứt gãy giữa chừng và không thể hoàn thiện. Kết quả là quá trình nhân đôi của virus bị chặn đứng hoàn toàn. Nhờ cơ chế tác động chọn lọc lên enzyme polymerase của virus cao hơn nhiều so với polymerase của người, thuốc giúp bảo vệ cơ thể an toàn mà ít gây ảnh hưởng đến DNA của chúng ta.

Sau khi uống, tenofovir disoproxil được hấp thu nhanh chóng và chuyển hóa ngay thành tenofovir (dạng hoạt động). Sinh khả dụng đường uống khi đói đạt khoảng 25%, nhưng sẽ tăng lên đáng kể (khoảng 39%) nếu bạn dùng chung với một bữa ăn giàu chất béo. Thuốc đạt nồng độ đỉnh trong máu (Tmax) sau khoảng 1 đến 2 giờ. Tenofovir phân bố rộng rãi vào các mô trong cơ thể, đặc biệt là ở thận và gan, với tỉ lệ liên kết với protein huyết tương cực kỳ thấp (dưới 7%). Thuốc không bị chuyển hóa qua hệ enzyme cytochrome P450 ở gan, giúp giảm thiểu nguy cơ tương tác với nhiều loại thuốc khác. Con đường thải trừ chính của tenofovir là qua thận thông qua cả quá trình lọc ở cầu thận và bài tiết tích cực ở ống thận. Thời gian bán thải (T1/2) của thuốc trong máu là khoảng 12 - 18 giờ, nhưng trong tế bào (nơi thuốc phát huy tác dụng) lên tới hơn 50 giờ, cho phép người bệnh chỉ cần uống thuốc một lần mỗi ngày.

Bạn có thể uống tenofovir disoproxil cùng hoặc không cùng với thức ăn đều được. Tuy nhiên, uống thuốc cùng với một bữa ăn giàu chất béo sẽ giúp cơ thể hấp thu thuốc tốt hơn, làm tăng hiệu quả điều trị. Điểm quan trọng nhất là bạn cần duy trì thói quen uống thuốc vào một khung giờ cố định mỗi ngày để giữ nồng độ thuốc trong máu luôn ổn định. Tránh tuyệt đối việc uống rượu, bia trong thời gian điều trị vì cồn có thể làm tăng gánh nặng cho gan và thận, làm trầm trọng thêm tác dụng phụ của thuốc. Không dùng thuốc chung với các loại nước ép trái cây đậm đặc hoặc nước bưởi chùm để tránh ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa.

Mặc dù là một thuốc an toàn và hiệu quả, tenofovir disoproxil vẫn có thể gây ra một số tác dụng không mong muốn (ADR).

Tác dụng phụ thường gặp

Rối loạn tiêu hóa nhẹ (buồn nôn, đầy hơi, tiêu chảy), đau đầu, mệt mỏi, phát ban nhẹ. Các triệu chứng này thường tự hết sau vài tuần quen thuốc.

Tác dụng phụ nghiêm trọng

Độc tính trên thận (suy thận cấp, hội chứng Fanconi gây mất phosphat qua nước tiểu) và giảm mật độ xương (gây loãng xương, dễ gãy xương). Ngoài ra, thuốc có thể gây nhiễm toan lactic (axit trong máu tăng cao) hoặc gan to nhiễm mỡ nặng, đặc biệt ở phụ nữ béo phì.

Dấu hiệu quá liều và xử trí

Dấu hiệu quá liều bao gồm buồn nôn dữ dội, đau bụng quanh rốn, yếu cơ, thở nhanh nông. Nếu nghi ngờ quá liều hoặc thấy xuất hiện các triệu chứng nghiêm trọng như đau xương dai dẳng, tiểu ít, sưng phù chân, hãy đưa người bệnh đến ngay bệnh viện gần nhất. Tenofovir có thể được loại bỏ một phần bằng phương pháp thẩm tách máu.

Tenofovir disoproxil được chỉ định chính trong các trường hợp sau:

• Điều trị nhiễm HIV-1: Phối hợp với các thuốc kháng virus khác (phác đồ ARV) cho người lớn và trẻ em từ 2 tuổi trở lên (nặng từ 10kg trở lên) để kiểm soát tải lượng virus, bảo vệ hệ miễn dịch.
• Dự phòng trước phơi nhiễm HIV (PrEP): Phối hợp với emtricitabine để bảo vệ những người có nguy cơ cao lây nhiễm HIV qua đường tình dục hoặc tiêm chích ma túy.
• Viêm gan B mạn tính (HBV): Điều trị cho người lớn và trẻ em từ 12 tuổi trở lên có bệnh lý gan còn bù hoặc mất bù, giúp giảm thiểu tổn thương gan, hạ men gan và ngăn ngừa xơ gan, ung thư gan tiến triển.

Liều dùng thông thường dưới đây mang tính chất tham khảo và cần được bác sĩ chuyên khoa điều chỉnh cụ thể cho từng bệnh nhân:

• Người lớn (điều trị HIV hoặc viêm gan B): Liều chuẩn là 300 mg (tương đương 245 mg tenofovir disoproxil base), uống 1 lần mỗi ngày.
• Trẻ em: Liều lượng được tính toán dựa trên cân nặng và độ tuổi, thông thường chỉ dùng cho trẻ từ 2 tuổi trở lên đối với HIV và từ 12 tuổi trở lên đối với viêm gan B.
• Người cao tuổi và bệnh nhân suy thận: Cần chỉnh liều dựa trên độ thanh thải creatinine (ClCr). Nếu ClCr từ 30 - 49 ml/phút: dùng 300 mg mỗi 48 giờ. Nếu ClCr dưới 30 ml/phút hoặc đang lọc máu: cần tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn giãn liều của bác sĩ (thường là 300 mg mỗi 72 - 96 giờ). Không cần chỉnh liều ở bệnh nhân suy gan.
• Cách dùng và Quên liều: Nuốt nguyên viên thuốc với nước lọc. Nếu quên một liều và chưa quá 12 giờ so với giờ uống thường ngày, hãy uống ngay lập tức. Nếu đã quá 12 giờ, hãy bỏ qua liều đó và uống liều tiếp theo đúng lịch trình, tuyệt đối không uống gấp đôi liều để bù.
• Khi nào ngừng thuốc: Tuyệt đối không tự ý ngừng thuốc khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Ngừng thuốc đột ngột ở bệnh nhân viêm gan B có thể khiến virus bùng phát dữ dội, gây suy gan cấp tính đe dọa tính mạng.

Tenofovir disoproxil chủ yếu được bào chế dưới dạng viên nén bao phim uống với các hàm lượng phổ biến như 150 mg, 200 mg, 250 mg và thông dụng nhất là 300 mg. Ngoài ra, thuốc còn có dạng bột pha uống dành riêng cho trẻ em khó nuốt viên thuốc. Trên thị trường, hoạt chất này cũng thường được kết hợp sẵn trong một viên nén duy nhất với các hoạt chất khác để tăng sự tuân thủ điều trị của bệnh nhân (ví dụ: kết hợp với emtricitabine trong PrEP, hoặc kết hợp với lamivudine và efavirenz trong phác đồ điều trị HIV 3 trong 1).

Mặc dù ít tương tác qua hệ CYP450, tenofovir disoproxil vẫn có một số tương tác quan trọng cần lưu ý:

• Các thuốc hại thận: Tránh dùng chung với các thuốc giảm đau kháng viêm NSAIDs (như ibuprofen, naproxen), kháng sinh aminoglycoside, hoặc cidofovir vì sẽ làm tăng nguy cơ suy thận nặng.
• Didanosine: Dùng chung with tenofovir làm tăng nồng độ didanosine trong máu, dễ dẫn đến các tác dụng phụ nguy hiểm như viêm tụy cấp và bệnh thần kinh ngoại biên.
• Các thuốc kháng virus khác (Atazanavir, Lopinavir/Ritonavir): Có thể làm tăng nồng độ tenofovir trong máu, đòi hỏi phải theo dõi sát sao chức năng thận của người bệnh.
• Tương tác thực phẩm: Không uống rượu bia vì làm tăng độc tính trên gan và thận. Tránh các thảo dược không rõ nguồn gốc có nguy cơ gây hại cho thận.

Không sử dụng tenofovir disoproxil cho những trường hợp sau:

• Người có tiền sử dị ứng hoặc mẫn cảm với tenofovir disoproxil hoặc bất kỳ thành phần nào của thuốc.
• Không dùng chung với các thuốc khác có chứa tenofovir (như tenofovir alafenamide - TAF) hoặc adefovir dipivoxil.
• Thận trọng đặc biệt: Người có tiền sử suy thận, độ thanh thải creatinine dưới 30 ml/phút cần được giám sát cực kỳ chặt chẽ. Người bị loãng xương hoặc có nguy cơ gãy xương cao.
• Phụ nữ có thai và cho con bú: Thuốc có thể sử dụng cho phụ nữ mang thai nếu lợi ích vượt trội nguy cơ (đặc biệt trong việc ngăn ngừa lây truyền viêm gan B từ mẹ sang con). Tuy nhiên, phụ nữ nhiễm HIV được khuyến cáo không nên cho con bú để tránh lây nhiễm virus cho trẻ.

• Dược thư Quốc gia Việt Nam.
• Bộ Y tế Việt Nam - Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh viêm gan virus B và HIV/AIDS.
• U.S. Food and Drug Administration (FDA) - Viread (tenofovir disoproxil fumarate) Label.
• European Medicines Agency (EMA) - Tenofovir disoproxil Summary of Product Characteristics.
• Lexicomp Clinical Drug Information - Tenofovir Disoproxil Fumarate.