Thoái hóa khớp : Nguyên nhân, Triệu chứng và cách Điều Trị

Thoái hóa khớp là một bệnh lý mạn tính của khớp, đặc trưng bởi sự tổn thương và mất dần sụn khớp, đi kèm với những thay đổi cấu trúc ở xương dưới sụn, màng hoạt dịch và các mô xung quanh. Dưới góc nhìn của một dược sĩ gia đình, thoái hóa khớp không chỉ đơn giản là sự bào mòn khớp do tuổi tác mà là một quá trình bệnh lý phức tạp có sự tham gia của các phản ứng viêm nhẹ tại chỗ. Theo phân loại quốc tế Kellgren-Lawrence, bệnh tiến triển qua 4 giai đoạn từ nhẹ đến nặng dựa trên mức độ hẹp khe khớp và sự xuất hiện của gai xương trên hình ảnh X-quang. Bệnh thường gặp nhất ở người sau 50 tuổi, người béo phì và những người có tiền sử lao động nặng nhọc, gây ảnh hưởng lớn đến khả năng vận động và chất lượng cuộc sống hàng ngày.

Thoái hóa khớp được chia làm hai loại dựa trên nguyên nhân gây bệnh:

• Thoái hóa khớp nguyên phát: Đây là nguyên nhân phổ biến nhất, liên quan trực tiếp đến quá trình lão hóa tự nhiên của cơ thể. Theo thời gian, khả năng tự tái tạo sụn của các tế bào sụn giảm dần, sụn mất nước và độ đàn hồi, trở nên dễ nứt vỡ và bào mòn dưới tác động của trọng lực hằng ngày.
• Thoái hóa khớp thứ phát: Xảy ra sau các tổn thương cụ thể như chấn thương khớp do tai nạn hoặc thể thao (rách sụn chêm, đứt dây chằng), dị tật khớp bẩm sinh làm lệch trục chịu lực, các bệnh lý chuyển hóa (như gout, đái tháo đường, hoặc béo phì gây quá tải lực nặng nề lên khớp) và tiền sử viêm khớp nhiễm khuẩn hoặc viêm khớp dạng thấp.

Các yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng mắc thoái hóa khớp bao gồm nhóm thay đổi được và không thể thay đổi:

• Yếu tố không thể thay đổi: Tuổi tác (nguy cơ tăng vọt sau tuổi 50), giới tính (nữ giới có tỷ lệ mắc cao hơn và mức độ nặng hơn nam giới, đặc biệt là sau thời kỳ mãn kinh do sụt giảm nội tiết tố estrogen), di truyền (gia đình có tiền sử thoái hóa khớp).
• Yếu tố có thể thay đổi: Thừa cân và béo phì (làm tăng tải trọng cơ học lên khớp gối và khớp háng, đồng thời mỡ thừa tiết ra các cytokine gây viêm phá hủy sụn), lối sống thụ động làm yếu các nhóm cơ nâng đỡ quanh khớp, tính chất công việc đòi hỏi phải đứng lâu, quỳ gối hoặc khuân vác nặng liên tục, và chế độ dinh dưỡng thiếu hụt các chất bảo vệ sụn khớp.

Cơ chế bệnh sinh của thoái hóa khớp diễn tiến qua nhiều giai đoạn từ cấp độ phân tử đến tổn thương thực thể:

• Tác động lực học và hóa học ban đầu: Áp lực cơ học quá mức hoặc quá trình lão hóa kích thích tế bào sụn tiết ra các cytokine gây viêm, đặc biệt là Interleukin-1 beta (IL-1β) và TNF-alpha.
• Hủy hoại chất nền sụn: Sự có mặt của các cytokine này hoạt hóa các enzyme tiêu hủy protein như Matrix Metalloproteinases (MMPs) và ADAMTS. Các enzyme này cắt đứt các sợi collagen type II và làm mất chất proteoglycan, khiến sụn khớp mất khả năng giữ nước, trở nên khô, nứt nẻ và mỏng dần.
• Phản ứng của xương dưới sụn: Khi lớp sụn bảo vệ bị tiêu biến, xương dưới sụn phải chịu áp lực trực tiếp, dẫn đến hiện tượng xơ hóa xương, hình thành các hốc xương và kích thích rìa khớp mọc ra các gai xương nhằm phân tán bớt lực tì đè. Quá trình này gây đau đớn dữ dội khi người bệnh di chuyển do các đầu xương cọ xát trực tiếp vào nhau.

Người bệnh thoái hóa khớp cần chú ý các dấu hiệu đặc trưng xuất hiện theo từng giai đoạn:

• Đau khớp kiểu cơ học (Triệu chứng điển hình nhất): Đau tăng lên khi vận động, đi lại, lên xuống cầu thang hoặc khi thời tiết thay đổi, và giảm rõ rệt khi nằm nghỉ ngơi. Ở giai đoạn muộn, đau có thể xuất hiện cả vào ban đêm khi ngủ.
• Cứng khớp buổi sáng: Cảm giác khớp bị khô cứng, khó cử động ngay khi vừa ngủ dậy. Thời gian cứng khớp thường ngắn, kéo dài dưới 30 phút và sẽ tự giảm sau khi người bệnh thực hiện các động tác co duỗi nhẹ nhàng.
• Tiếng lạo xạo, lục cục trong khớp: Người bệnh có thể nghe hoặc cảm nhận rõ tiếng lạo xạo phát ra từ khớp gối khi ngồi xổm hoặc co duỗi chân, do các bề mặt sụn thô ráp cọ xát vào nhau.
• Hạn chế vận động và biến dạng khớp: Khó gập duỗi chân hoàn toàn, gặp khó khăn khi ngồi xổm hoặc đứng lên. Ở giai đoạn nặng, khớp gối có thể bị biến dạng lệch trục (vẹo vào trong hoặc ra ngoài), hoặc xuất hiện các cục cứng ở khớp ngón tay (hạt Heberden và Bouchard).

Chẩn đoán thoái hóa khớp kết hợp chặt chẽ giữa các triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng theo các hướng dẫn uy tín của Hội Thấp khớp học Mỹ (ACR):

• Tiêu chuẩn chẩn đoán lâm sàng khớp gối: Đau khớp gối kết hợp với ít nhất 3 trong các yếu tố sau: tuổi trên 50, cứng khớp buổi sáng dưới 30 phút, có tiếng lạo xạo khi cử động, sờ thấy xương phì đại ở rìa khớp, không có dấu hiệu sưng nóng đỏ rõ rệt, và tốc độ lắng máu bình thường.
• Chẩn đoán phân biệt: Cần phân biệt rõ ràng với viêm khớp dạng thấp (đau đối xứng nhiều khớp nhỏ ở bàn tay, cứng khớp sáng kéo dài trên 1 giờ, xét nghiệm RF dương tính) và bệnh gout (đau cấp tính dữ dội kèm sưng nóng đỏ và chỉ số acid uric máu tăng cao).

Thoái hóa khớp là một bệnh lý tổn thương cơ học mạn tính không có tính chất hệ thống, vì vậy các xét nghiệm cận lâm sàng chủ yếu dùng để theo dõi và loại trừ các bệnh lý viêm khớp khác:

• Xét nghiệm máu: Các chỉ số viêm như tốc độ lắng máu (ESR) và protein phản ứng C (CRP) thường ở mức bình thường hoặc chỉ tăng nhẹ nếu có đợt viêm màng hoạt dịch cấp tính kèm theo.
• Xét nghiệm tự miễn: Yếu tố dạng thấp (RF) và Anti-CCP cho kết quả âm tính để loại trừ viêm khớp dạng thấp.
• Phân tích dịch khớp: Chỉ định khi có tràn dịch khớp gối lớn. Dịch khớp trong thoái hóa khớp có màu vàng chanh, độ nhớt cao, lượng tế bào bạch cầu thấp (dưới 2000 tế bào/mm3), không tìm thấy vi khuẩn hay tinh thể urat.

Chẩn đoán hình ảnh là tiêu chuẩn vàng giúp xác định chính xác giai đoạn tổn thương của thoái hóa khớp:

• X-quang quy ước (Phương pháp đầu tay): Giúp phát hiện 3 dấu hiệu điển hình bao gồm hẹp khe khớp không đối xứng, đặc xương dưới sụn và sự hình thành các gai xương ở rìa khớp.
• Cộng hưởng từ (MRI): Có độ nhạy cao, giúp phát hiện sớm các tổn thương sụn khớp ngay từ giai đoạn đầu khi X-quang chưa thể hiện rõ, đồng thời quan sát được sụn chêm, dây chằng và mức độ viêm của màng hoạt dịch.
• Siêu âm khớp: Giúp đánh giá nhanh tình trạng tràn dịch khớp, độ dày mỏng của sụn khớp và phát hiện các kén hoạt dịch ở vùng khoeo chân (kén Baker).

Nếu người bệnh lơ là, tự ý điều trị hoặc không tuân thủ phác đồ của y bác sĩ, thoái hóa khớp có thể gây ra nhiều biến chứng nghiêm trọng:

• Mất khả năng vận động và tàn phế: Khớp bị dính hoặc biến dạng hoàn toàn khiến người bệnh không thể đi lại, phải phụ thuộc vào nạng, xe lăn hoặc sự chăm sóc của gia đình.
• Biến chứng do lạm dụng thuốc giảm đau: Việc tự ý mua và uống các loại thuốc kháng viêm giảm đau (NSAIDs) hoặc các loại ‘thuốc thảo dược bôi, uống’ có pha trộn corticoid không rõ nguồn gốc sẽ dẫn đến viêm loét dạ dày, xuất huyết tiêu hóa, suy thận cấp, loãng xương nặng và hội chứng Cushing.
• Suy giảm chất lượng sống và trầm cảm: Cơn đau mạn tính dai dẳng làm rối loạn giấc ngủ, mệt mỏi kéo dài, dễ dẫn đến trạng thái lo âu, trầm cảm và tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch do lười vận động.

Mục tiêu điều trị thoái hóa khớp là giảm đau an toàn, duy trì khả năng vận động của khớp, làm chậm tiến trình thoái hóa và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người bệnh bằng cách phối hợp nhiều phương pháp:

• Điều trị không dùng thuốc (Nền tảng quan trọng nhất): Kiểm soát cân nặng chặt chẽ để giảm áp lực cơ học lên khớp. Thực hiện chế độ tập luyện đều đặn với các bài tập không chịu lực lực như bơi lội, đạp xe tại chỗ hoặc tập các bài tập tăng sức mạnh cơ đùi.
• Điều trị nội khoa: Sử dụng thuốc giảm đau kết hợp thuốc chống thoái hóa tác dụng chậm theo hướng dẫn cá thể hóa.
• Điều trị can thiệp tại chỗ: Tiêm corticoid nội khớp khi có viêm cấp tính kèm dịch khớp hoặc tiêm acid hyaluronic để bổ sung chất nhờn cho khớp khi các thuốc uống không còn hiệu quả.

Dưới góc độ dược lâm sàng, việc dùng thuốc cần tuân thủ nguyên tắc an toàn, hiệu quả và phòng ngừa tối đa tác dụng phụ:

• Thuốc giảm đau thông thường (Paracetamol): Lựa chọn ưu tiên cho các cơn đau nhẹ đến trung bình vì ít tác dụng phụ trên dạ dày. Tuy nhiên, người bệnh không được dùng quá 4g/ngày và cần thận trọng nếu có bệnh lý gan.
• Thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs): Sử dụng khi paracetamol không hiệu quả hoặc khớp có biểu hiện viêm rõ. Các hoạt chất chọn lọc COX-2 (như Celecoxib, Etoricoxib) được ưu tiên để giảm thiểu tác dụng phụ trên đường tiêu hóa. Dược sĩ lưu ý cần phối hợp thuốc ức chế bơm proton (PPI) để bảo vệ dạ dày cho bệnh nhân có nguy cơ cao và hết sức thận trọng ở người có tiền sử tim mạch hoặc suy thận.
• Thuốc chống thoái hóa tác dụng chậm (SYSADOAs): Gồm Glucosamine sulfate (liều khuyến cáo 1500mg/ngày), Chondroitin sulfate và Diacerein. Nhóm thuốc này cần thời gian tích lũy từ 2 đến 3 tháng để phát huy tác dụng bồi bổ và bảo vệ sụn, do đó người bệnh cần kiên trì sử dụng đúng liệu trình.

Phẫu thuật ngoại khoa được chỉ định khi các biện pháp điều trị nội khoa tích cực thất bại và khớp đã bị tổn thương nghiêm trọng:

• Nội soi khớp gối: Giúp dọn sạch các mảnh vụn sụn bị bong tróc, cắt bao hoạt dịch bị viêm nặng hoặc sửa chữa sụn chêm bị rách để giảm kẹt khớp.
• Phẫu thuật đục xương sửa trục: Thường áp dụng cho bệnh nhân trẻ tuổi bị lệch trục khớp gối để chuyển bớt trục chịu lực sang vùng sụn khớp còn khỏe mạnh, giúp trì hoãn thời gian phải thay khớp.
• Phẫu thuật thay khớp nhân tạo (Thay khớp gối, thay khớp háng toàn phần): Là phương pháp tối ưu cho bệnh nhân thoái hóa giai đoạn cuối, giúp loại bỏ hoàn toàn cơn đau và phục hồi xuất sắc khả năng đi lại cho người bệnh.

Phục hồi chức năng đóng vai trò quyết định giúp ổn định khớp lâu dài và phòng ngừa cứng khớp:

• Vật lý trị liệu: Sử dụng nhiệt trị liệu (chườm ấm khi khớp đau mạn tính, chườm lạnh khi khớp đang sưng viêm cấp), sóng ngắn, siêu âm trị liệu để giảm đau, giảm co thắt cơ và tăng cường tưới máu nuôi dưỡng vùng khớp tổn thương.
• Bài tập tại nhà: Tập cơ tứ đầu đùi bằng cách nằm ngửa, nâng thẳng chân cách mặt giường 30cm và giữ trong 5-10 giây, lặp lại nhiều lần. Đạp xe đạp nhẹ nhàng trong nhà từ 15-20 phút mỗi ngày là bài tập tuyệt vời giúp khớp gối tiết dịch bôi trơn tự nhiên.

Tầm soát chủ động thoái hóa khớp giúp phát hiện sớm tổn thương để can thiệp kịp thời:

• Đối tượng cần tầm soát: Người trên 45 tuổi bắt đầu có cảm giác mỏi hoặc đau nhẹ các khớp khi đi lại nhiều, người thừa cân béo phì, vận động viên thể thao chuyên nghiệp hoặc người lao động nặng.
• Phương pháp tầm soát: Khám lâm sàng đánh giá biên độ vận động của khớp kết hợp chụp X-quang quy ước khớp gối thẳng và nghiêng để phát hiện sớm các dấu hiệu hẹp khe khớp nhẹ hoặc gai xương ban đầu. Tần suất tầm soát khuyến cáo là 1 lần mỗi năm.

Để bảo vệ hệ xương khớp luôn dẻo dai và phòng ngừa thoái hóa sớm, dược sĩ gia đình khuyên bạn nên:

• Kiểm soát cân nặng hợp lý: Giữ chỉ số khối cơ thể (BMI) ở mức lý tưởng từ 18.5 đến 22.9 bằng chế độ ăn giảm bớt tinh bột trắng và dầu mỡ động vật.
• Thay đổi tư thế sinh hoạt lành mạnh: Tuyệt đối tránh thói quen ngồi xổm, quỳ gối, hạn chế đi giày cao gót kéo dài và không mang vác vật nặng đột ngột sai tư thế.
• Tích cực vận động: Duy trì thói quen tập luyện thể thao nhẹ nhàng như đi bộ phẳng, bơi lội hoặc dưỡng sinh tối thiểu 30 phút mỗi ngày để tăng tính linh hoạt cho khớp.

Thoái hóa khớp là một quá trình tiến triển mạn tính và không thể đảo ngược, tuy nhiên tiên lượng của bệnh phụ thuộc rất lớn vào thời điểm phát hiện và mức độ tuân thủ điều trị của người bệnh:

• Tiên lượng ngắn hạn: Hầu hết người bệnh đều kiểm soát tốt cơn đau và cải thiện rõ rệt khả năng đi lại nhờ việc dùng thuốc đúng hướng dẫn và giảm cân hợp lý.
• Tiên lượng dài hạn: Việc phối hợp nhịp nhàng giữa điều trị thuốc, tập vật lý trị liệu và bảo vệ khớp đúng cách sẽ giúp trì hoãn tối đa tiến trình hủy sụn, giảm thiểu tỷ lệ phải thay khớp nhân tạo và giúp người bệnh chung sống hòa bình, vui khỏe cùng căn bệnh này.

Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh cơ xương khớp – Bộ Y tế Việt Nam; Guideline ACR/AF (American College of Rheumatology) 2020; Khuyến cáo điều trị của EULAR (European Alliance of Associations for Rheumatology) 2018; Dược thư Quốc gia Việt Nam.