Canxi (Calcium) là gì? Vai trò với cơ thể.

Canxi (Calcium) là một nguyên tố hóa học thiết yếu mà cơ thể con người không thể tự tổng hợp được mà phải hấp thu từ nguồn dinh dưỡng bên ngoài. Trong cơ thể, khoảng 99% lượng canxi được tập trung ở xương và răng dưới dạng hydroxyapatite, tạo nên độ cứng và cấu trúc nâng đỡ cơ thể. 1% còn lại nằm trong dịch ngoại bào, máu và các mô mềm, tham gia vào các quá trình chuyển hóa quan trọng. Canxi thường tồn tại trong các hợp chất muối khác nhau như canxi carbonate, canxi citrate, canxi gluconate và canxi glycinate. Lịch sử y học đã ghi nhận vai trò của canxi từ rất sớm trong việc duy trì sự sống và tính toàn vẹn của màng tế bào.

Ở cấp độ phân tử và tế bào, canxi đóng vai trò là một chất truyền tin thứ hai cực kỳ quan trọng trong nhiều tín hiệu nội bào. Canxi hoạt động như một cofactor (chất đồng yếu tố) cho nhiều enzyme tham gia vào quá trình đông máu, đặc biệt là việc kích hoạt prothrombin thành thrombin. Trong hệ thống cơ học, dòng ion canxi tràn vào tế bào cơ kích thích sự tương tác giữa actin và myosin, tạo ra hiện tượng co cơ. Đối với hệ thần kinh, canxi giúp giải phóng các chất dẫn truyền thần kinh từ các túi xấp xỉ tại khe synap, cho phép xung điện truyền đi suôn sẻ giữa các tế bào thần kinh.

Cơ chế tác động của canxi chủ yếu dựa trên sự biến đổi nồng độ ion tự do trong tế bào. Khi cơ thể cần canxi, hormone tuyến cận giáp (PTH) sẽ được tiết ra để kích thích giải phóng canxi từ xương vào máu, đồng thời tăng tái hấp thu ở thận và kích hoạt vitamin D ở thận để tăng hấp thu canxi tại ruột. Ngược lại, khi lượng canxi trong máu tăng cao, tuyến giáp tiết ra calcitonin để ức chế quá trình tiêu xương, giúp đưa lượng canxi trở lại mức cân bằng nội môi. Tại tế bào cơ, các kênh canxi phụ thuộc điện thế trên màng tế bào mở ra cho phép ion Ca2+ di chuyển vào trong, kích hoạt quá trình trượt lên nhau của các sợi cơ để tạo ra lực co bóp.

Hành trình của canxi bắt đầu từ đường tiêu hóa, nơi nó được hấp thu chủ yếu ở đoạn đầu của ruột non (tá tràng và hỗng tràng). Quá trình hấp thu này diễn ra theo hai cơ chế: vận chuyển tích cực có sự hỗ trợ của calcitriol (dạng hoạt động của vitamin D) và vận chuyển thụ động qua khoảng gian bào khi nồng độ canxi cao. Sinh khả dụng của canxi phụ thuộc rất nhiều vào dạng hợp chất và độ pH dạ dày (cần môi trường axit để hòa tan). Sau khi hấp thu vào máu, khoảng 50% canxi tồn tại ở dạng ion tự do có hoạt tính sinh học, phần lớn còn lại gắn kết với protein huyết tương (chủ yếu là albumin) hoặc tạo phức hợp với các anion khác. Thận đóng vai trò là cơ quan lọc và tái hấp thu chính, điều tiết lượng canxi bài tiết qua nước tiểu để duy trì hằng định nội môi.

• Hệ xương và răng: Cung cấp độ cứng, khung đỡ vững chắc và là kho dự trữ canxi lớn nhất cho toàn cơ thể.
• Hệ thần kinh: Hỗ trợ truyền dẫn xung thần kinh, giúp não bộ giao tiếp hiệu quả với các cơ quan.
• Hệ cơ: Kích hoạt sự co giãn của tất cả các loại cơ, bao gồm cơ xương, cơ trơn và đặc biệt là cơ tim.
• Hệ tim mạch: Duy trì nhịp đập ổn định của trái tim và tham gia điều hòa huyết áp.
• Quá trình đông máu: Là yếu tố đông máu số IV, kích hoạt chuỗi phản ứng cầm máu khi cơ thể bị thương.

• Nguồn động vật: Sữa và các sản phẩm từ sữa như phô mai, sữa chua; cá nhỏ ăn cả xương (cá cơm, cá mòi).
• Nguồn thực vật: Các loại rau lá xanh đậm (cải xoăn, bông cải xanh), đậu phụ, các loại hạt và ngũ cốc được tăng cường canxi.
• Yếu tố ảnh hưởng hấp thu: Axit phytic (có trong ngũ cốc nguyên cám) và axit oxalic (có trong rau bina, củ cải đường) làm giảm hấp thu canxi. Ngược lại, vitamin D, đường lactose và môi trường axit dạ dày giúp tăng cường hiệu quả hấp thu khoáng chất này.

• Nguyên nhân: Do chế độ ăn thiếu hụt, thiếu vitamin D, suy tuyến cận giáp, hoặc do tuổi tác làm giảm khả năng hấp thu.
• Nhóm nguy cơ: Phụ nữ mãn kinh, người ăn chay trường nghiêm ngặt, người không dung nạp đường lactose ít uống sữa, người cao tuổi.
• Triệu chứng và bệnh lý: Thiếu hụt kéo dài ở trẻ em gây ra bệnh còi xương, chậm lớn; ở người lớn gây ra nhuyễn xương, giảm mật độ xương và dẫn đến loãng xương, dễ gãy xương. Các biểu hiện thần kinh cơ bao gồm tê bì chân tay, chuột rút cơ bắp về đêm.

• Nguyên nhân ngộ độc: Hầu như không xảy ra thông qua chế độ ăn uống thông thường mà chủ yếu do lạm dụng thực phẩm chức năng bổ sung liều cao kéo dài.
• Triệu chứng: Tăng canxi máu, gây mệt mỏi, buồn nôn, nôn mửa, táo bón, tiểu nhiều, khát nước nhiều.
• Biến chứng: Dẫn đến tình trạng vôi hóa mạch máu, sỏi thận, suy giảm chức năng thận và cản trở sự hấp thu các khoáng chất thiết yếu khác như sắt và kẽm.

Bổ sung canxi được chỉ định cho các trường hợp thiếu hụt canxi trong chế độ ăn, phòng ngừa và hỗ trợ điều trị bệnh loãng xương ở người cao tuổi và phụ nữ sau mãn kinh. Đồng thời, chỉ định mở rộng cho trẻ em trong giai đoạn phát triển chiều cao mạnh, phụ nữ mang thai và cho con bú, người đang hồi phục sau gãy xương hoặc người phải sử dụng corticoid kéo dài gây mất xương.

• Liều dùng thông thường: Từ 500 mg đến 1.000 mg mỗi ngày tùy thuộc vào nhu cầu và lượng canxi đã nạp từ thực phẩm.
• Thời điểm uống: Nên uống vào buổi sáng hoặc buổi trưa sau bữa ăn khoảng 30 phút đến 1 tiếng để tận dụng axit dạ dày giúp hấp thu tốt hơn và tránh gây lắng cặn ban đêm tạo sỏi thận.
• Lưu ý: Nên chia nhỏ liều nếu uống lượng lớn (trên 500mg/lần) vì cơ thể chỉ hấp thu tối đa khoảng 500mg canxi trong một lần uống. Nếu quên liều, hãy uống bù ngay khi nhớ ra, trừ khi đã gần đến thời gian uống liều tiếp theo.

• Canxi Carbonate: Chứa hàm lượng nguyên tố canxi cao nhất (khoảng 40%), giá thành rẻ, cần axit dạ dày để hấp thu nên uống sau bữa ăn.
• Canxi Citrate: Chứa khoảng 21% canxi nguyên tố, hấp thu tốt ngay cả khi đói, ít gây táo bón, rất phù hợp cho người cao tuổi hoặc người bị giảm axit dạ dày.
• Canxi Glycinate / Bisglycinate: Dạng hữu cơ có sinh khả dụng cao, dịu nhẹ với hệ tiêu hóa, không gây táo bón.
• Dạng bào chế: Viên nén, viên sủi, viên nang mềm hoặc dung dịch nước uống.

Canxi có thể làm giảm khả năng hấp thu của một số loại thuốc như kháng sinh nhóm tetracycline, fluoroquinolone, thuốc điều trị tuyến giáp (levothyroxine) và sắt. Do đó, nên uống các loại thuốc này cách xa thời điểm uống canxi ít nhất 2 đến 4 giờ. Các thuốc lợi tiểu thiazide có thể làm tăng nồng độ canxi trong máu, trong khi corticosteroid làm giảm hấp thu canxi từ ruột.

Chống chỉ định đối với các trường hợp tăng canxi máu, tăng canxi niệu nặng, sỏi thận có bản chất là sỏi canxi, người bị suy thận nặng hoặc có u ác tính phá hủy xương. Cần thận trọng khi sử dụng cho người mắc bệnh tim mạch hoặc đang dùng thuốc glycoside trợ tim (digoxin) vì nồng độ canxi máu cao có thể làm tăng độc tính của thuốc.

NIH Office of Dietary Supplements – Calcium Fact Sheet for Health Professionals; EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition, and Allergies; Dược thư Quốc gia Việt Nam; Bộ Y tế; PubMed Central – Calcium and Bone Health.