Đột quỵ: Nguyên nhân, Triệu chứng và cách Điều trị

Đột quỵ (hay còn gọi là tai biến mạch máu não) là một tình trạng y khoa cấp cứu tối khẩn cấp, xảy ra khi dòng máu cung cấp cho một phần não bộ bị gián đoạn đột ngột hoặc suy giảm nghiêm trọng. Khi bị thiếu oxy và dưỡng chất, các tế bào não tại vùng tổn thương sẽ bắt đầu chết đi chỉ trong vòng vài phút.

Phân loại đột quỵ lâm sàng

• Đột quỵ nhồi máu não (Thiếu máu cục bộ): Chiếm khoảng 85% tổng số ca bệnh, xảy ra do sự xuất hiện của cục máu đông hoặc mảng xơ vữa làm tắc nghẽn động mạch cấp máu cho não.
• Đột quỵ xuất huyết não: Chiếm khoảng 15%, xảy ra khi một mạch máu trong não bị nứt vỡ, gây chảy máu ồ ạt chèn ép trực tiếp lên nhu mô não xung quanh.
• Cơn thiếu máu cục bộ thoáng qua (TIA): Thường được gọi là ‘đột quỵ nhỏ’, các triệu chứng diễn ra tương tự đột quỵ nhưng tự biến mất hoàn toàn trong vòng 24 giờ mà không để lại tổn thương vĩnh viễn. Đây là dấu hiệu cảnh báo đỏ cực kỳ nguy hiểm không được bỏ qua.

Nguyên nhân gây ra đột quỵ rất đa dạng và có sự khác biệt rõ rệt giữa hai thể bệnh:

1. Nguyên nhân đột quỵ nhồi máu não

• Xơ vữa động mạch lớn: Các mảng bám chứa cholesterol tích tụ lâu ngày làm hẹp lòng mạch, nứt vỡ ra tạo điều kiện cho cục máu đông hình thành tại chỗ gây tắc mạch.
• Thuyên tắc mạch nguồn gốc từ tim: Thường gặp ở người bị rung nhĩ, hẹp van tim hoặc suy tim; cục máu đông hình thành tại tâm nhĩ/tâm thất trôi theo dòng tuần hoàn lên làm tắc nghẽn mạch máu não.
• Bệnh mạch máu nhỏ: Tổn thương xơ hóa các tiểu động mạch nằm sâu trong não do tăng huyết áp kéo dài.

2. Nguyên nhân đột quỵ xuất huyết não

• Tăng huyết áp không kiểm soát: Áp lực máu quá lớn đè nặng lên thành mạch trong nhiều năm làm thành mạch suy yếu và vỡ ra.
• Phình động mạch não hoặc dị dạng động tĩnh mạch (AVM): Những điểm yếu bẩm sinh trên thành mạch dễ bị nứt vỡ khi có biến động huyết áp đột ngột.

Các yếu tố nguy cơ của đột quỵ được chia thành hai nhóm chính giúp chúng ta chủ động nhận biết và phòng ngừa:

Yếu tố nguy cơ có thể thay đổi (Có thể can thiệp được)

• Tăng huyết áp: Là yếu tố nguy cơ hàng đầu, được ví như ‘kẻ giết người thầm lặng’ tàn phá mạch máu não.
• Đái tháo đường: Đường huyết tăng cao làm tổn thương lớp nội mạc mạch máu, đẩy nhanh quá trình xơ vữa động mạch gấp nhiều lần.
• Rối loạn lipid máu: Hàm lượng LDL-Cholesterol (mỡ xấu) cao làm tăng nguy cơ hình thành mảng xơ vữa bít tắc lòng mạch.
• Lối sống không khoa học: Hút thuốc lá (làm tăng độ nhớt của máu và tổn thương mạch), lạm dụng rượu bia, béo phì, lười vận động và căng thẳng kéo dài.

Yếu tố nguy cơ không thể thay đổi

• Tuổi tác: Nguy cơ đột quỵ tăng gấp đôi sau mỗi 10 năm sau khi bước qua tuổi 55.
• Tiền sử gia đình: Có người thân trực hệ từng bị đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim ở độ tuổi trẻ.

Cơ chế bệnh sinh của đột quỵ diễn ra vô cùng nhanh chóng ở cấp độ tế bào thần kinh:

1. Thác lũ thiếu máu cục bộ (Ischemic Cascade)

Khi mạch máu não bị tắc nghẽn hoặc vỡ, vùng nhu mô não tương ứng sẽ rơi vào tình trạng thiếu oxy và glucose trầm trọng. Tế bào không thể sản xuất năng lượng ATP, dẫn đến sự tê liệt của bơm ion Na+/K+-ATPase trên màng tế bào. Hậu quả là Natri và nước ồ ạt tràn vào trong tế bào gây phù tế bào (phù độc tế bào).

2. Độc tính Glutamate và quá tải Canxi nội bào

Tế bào thần kinh bị tổn thương giải phóng giải phóng lượng lớn chất dẫn truyền kích thích Glutamate vào khe synap. Chất này kích hoạt quá mức thụ thể NMDA, mở toang các kênh ion khiến dòng Canxi (Ca2+) tràn ngập vào trong tế bào. Sự tích tụ Canxi quá mức kích hoạt một loạt các enzyme hủy diệt (protease, lipase, endonuclease) phá hủy cấu trúc màng, ty thể và DNA của tế bào.

3. Phản ứng viêm và stress oxy hóa tại vùng bán ảnh (Penumbra)

Quá trình hủy hoại tế bào sản sinh ra vô số gốc tự do, kích hoạt các cytokine gây viêm (TNF-alpha, IL-1beta) thu hút bạch cầu đến khu vực tổn thương. Quá trình này vô tình làm trầm trọng thêm sự chết tế bào tại vùng bán ảnh (vùng nhu mô não đang hấp hối xung quanh lõi hoại tử). Đây chính là vùng não cần phải cứu sống khẩn cấp bằng các biện pháp tái thông mạch.

Để nhận biết sớm đột quỵ nhằm tận dụng tối đa thời gian cấp cứu, cộng đồng cần nhớ nằm lòng quy tắc B.E. F.A.S.T:

• B (Balance – Thăng bằng): Bệnh nhân đột ngột mất thăng bằng, chóng mặt, đi đứng loạng choạng không vững.
• E (Eyes – Mắt): Xuất hiện tình trạng mờ mắt, nhìn nhòe, mất thị lực một phần hoặc hoàn toàn ở một hoặc cả hai mắt đột ngột.
• F (Face – Khuôn mặt): Mặt bị lệch, méo miệng, nhân trung lệch sang một bên, đặc biệt rõ rệt khi bảo bệnh nhân cười hoặc nhe răng.
• A (Arms – Tay chân): Yếu hoặc liệt đột ngột một bên tay, chân. Kiểm tra bằng cách bảo bệnh nhân giơ hai tay lên, một bên tay sẽ tự động rơi xuống hoặc không thể nâng lên được.
• S (Speech – Giọng nói): Nói ngọng, phát âm không rõ chữ, nói lắp hoặc hoàn toàn không hiểu lời người khác nói.
• T (Time – Thời gian): Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào trên, thời gian là vàng! Hãy gọi ngay cấp cứu 115 hoặc đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế có đơn vị đột quỵ gần nhất. Mỗi phút trôi qua, khoảng 1.9 triệu tế bào não sẽ chết đi vĩnh viễn.

Chẩn đoán đột quỵ đòi hỏi tính chính xác cực cao để phân biệt rõ thể nhồi máu hay xuất huyết trước khi đưa ra phác đồ điều trị:

Các bước chẩn đoán chuẩn hóa

• Khám lâm sàng thần kinh: Đánh giá tri giác, phản xạ, dấu hiệu sinh tồn và đo thang điểm đột quỵ NIHSS (National Institutes of Health Stroke Scale) để định lượng mức độ tổn thương thần kinh.
• Xác định mốc thời gian khởi phát: Đây là yếu tố sống còn để quyết định bệnh nhân có đủ điều kiện sử dụng thuốc tiêu sợi huyết (trong vòng 4.5 giờ) hoặc can thiệp lấy huyết khối bằng dụng cụ cơ học (trong vòng 6 – 24 giờ) hay không.
• Chẩn đoán phân biệt: Loại trừ các tình trạng ‘giả đột quỵ’ (stroke mimics) như hạ đường huyết, cơn động kinh, đau đầu Migraine phức tạp, u não hoặc nhiễm trùng thần kinh trung ương.

Các xét nghiệm cận lâm sàng giúp đánh giá toàn diện sức khỏe bệnh nhân trước và trong quá trình can thiệp cấp cứu:

• Đo đường huyết mao mạch tại giường: Bắt buộc thực hiện đầu tiên để loại trừ hạ đường huyết (triệu chứng cực kỳ giống đột quỵ) và kiểm soát đường huyết cao.
• Công thức máu toàn bộ (CBC): Đánh giá số lượng tiểu cầu nhằm đảm bảo an toàn trước khi dùng các thuốc chống đông hoặc tiêu sợi huyết.
• Chức năng đông máu (PT, APTT, INR): Cực kỳ quan trọng để đánh giá tình trạng đông máu, đặc biệt ở bệnh nhân đang sử dụng các thuốc kháng vitamin K.
• Chức năng thận (Ure, Creatinin) và điện giải đồ: Đánh giá chức năng lọc của thận trước khi tiến hành chụp CT có cản quang và phát hiện các rối loạn điện giải đi kèm.

Chẩn đoán hình ảnh là tiêu chuẩn vàng quyết định hướng xử trí đột quỵ:

1. Chụp cắt lớp vi tính (CT Scan) sọ não không cản quang

Là chỉ định hàng đầu cần thực hiện ngay khi bệnh nhân nhập viện. Mục tiêu lớn nhất là phát hiện hoặc loại trừ ngay lập tức tình trạng xuất huyết não (vùng tăng đậm độ màu trắng). Ở giai đoạn rất sớm của nhồi máu não (vài giờ đầu), hình ảnh CT có thể chưa biểu hiện rõ tổn thương.

2. Chụp cộng hưởng từ (MRI) sọ não

Có độ nhạy rất cao, giúp phát hiện các tổn thương nhồi máu não ở giai đoạn cực sớm (chỉ sau vài chục phút nhờ xung DWI và ADC) và khảo sát rất tốt vùng thân não, tiểu não.

3. Chụp mạch máu não (CTA hoặc MRA)

Giúp dựng hình hệ thống mạch máu não, xác định chính xác vị trí động mạch lớn bị tắc nghẽn để phục vụ cho can thiệp lấy huyết khối cơ học.

4. Siêu âm Doppler động mạch cảnh và siêu âm tim

Tìm kiếm nguồn gốc của cục máu đông từ mảng xơ vữa động mạch cảnh hoặc các bệnh lý tim mạch.

Nếu không được cấp cứu kịp thời và chăm sóc đúng cách, đột quỵ sẽ để lại những biến chứng vô cùng nặng nề:

Biến chứng cấp tính (Những ngày đầu sau đột quỵ)

• Phù não và tăng áp lực nội sọ: Biến chứng nguy hiểm có thể gây tụt kẹt não dẫn đến tử vong nhanh chóng.
• Viêm phổi do sặc: Do bệnh nhân bị liệt cơ hầu họng, rối loạn nuốt dẫn đến sặc thức ăn, nước bọt vào đường thở gây nhiễm trùng phổi nặng.
• Huyết khối tĩnh mạch sâu (DVT): Hình thành cục máu đông ở chân do nằm bất động lâu ngày, có nguy cơ di chuyển gây thuyên tắc phổi tử vong.

Biến chứng mạn tính và di chứng lâu dài

• Liệt vận động: Liệt nửa người, co cứng cơ, mất khả năng tự đi lại và sinh hoạt.
• Rối loạn ngôn ngữ: Mất ngôn ngữ, khó phát âm, ảnh hưởng nghiêm trọng giao tiếp xã hội.
• Sa sút trí tuệ sau đột quỵ: Suy giảm nhận thức, suy giảm trí nhớ do tổn thương nhu mô não diện rộng.
• Trầm cảm sau đột quỵ: Gặp ở khoảng 30% bệnh nhân do thay đổi tâm lý đột ngột và tổn thương thực thể ở não.

Điều trị đột quỵ tuân thủ nguyên tắc tối thượng: ‘Thời gian là não’ với các mục tiêu cụ thể theo từng giai đoạn:

1. Giai đoạn cấp tính (Cấp cứu khẩn cấp)

• Tái thông mạch máu (áp dụng cho nhồi máu não): Sử dụng thuốc tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch (rtPA) trong vòng 4.5 giờ đầu từ khi khởi phát triệu chứng. Can thiệp lấy huyết khối bằng dụng cụ cơ học trong vòng 6 giờ (có thể mở rộng đến 24 giờ tùy trường hợp) đối với tắc mạch lớn.
• Kiểm soát huyết áp: Hạ huyết áp một cách thận trọng, tránh hạ quá nhanh làm giảm lưu lượng máu nuôi dưỡng vùng bán ảnh xung quanh ổ nhồi máu.
• Kiểm soát các chỉ số sinh tồn: Giữ vững oxy máu, hạ sốt tích cực, kiểm soát đường huyết nghiêm ngặt bằng insulin nếu cần.

2. Giai đoạn dự phòng thứ phát (Sau khi đã ổn định)

• Sử dụng thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc thuốc chống đông tùy theo căn nguyên bệnh sinh.
• Kiểm soát chặt chẽ các chỉ số huyết áp, mỡ máu và đường huyết để ngăn ngừa tái phát.

Dưới góc nhìn của Dược sĩ Lâm sàng, việc sử dụng thuốc sau đột quỵ đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt và theo dõi sát sao các tác dụng phụ:

1. Thuốc tiêu sợi huyết (Alteplase – rtPA)

• Cơ chế: Kích hoạt plasminogen thành plasmin để phân hủy sợi fibrin, làm tan cục máu đông đang gây tắc nghẽn mạch máu.
• Lưu ý an toàn: Chỉ sử dụng tại bệnh viện có đơn vị đột quỵ chuyên sâu dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ lâm sàng do nguy cơ gây xuất huyết nghiêm trọng.

2. Thuốc kháng kết tập tiểu cầu (Aspirin, Clopidogrel)

• Cơ chế: Ngăn ngừa các tiểu cầu kết dính vào nhau để tạo thành cục máu đông mới. Thường dùng đơn trị liệu lâu dài hoặc dùng liệu pháp kháng tiểu cầu kép (DAPT) trong thời gian ngắn (21-90 ngày đầu) sau đột quỵ nhồi máu não nhẹ hoặc TIA.
• Lưu ý an toàn: Nên uống thuốc sau bữa ăn no để giảm kích ứng dạ dày. Người nhà cần quan sát các dấu hiệu xuất huyết như bầm tím dưới da, đi ngoài phân đen hoặc chảy máu chân răng để báo ngay cho nhân viên y tế.

3. Thuốc chống đông (Warfarin, NOACs như Rivaroxaban, Apixaban, Dabigatran)

• Chỉ định: Bắt buộc cho bệnh nhân đột quỵ do nguyên nhân tim mạch (như rung nhĩ, van tim nhân tạo).
• Lưu ý an toàn: Khi dùng Warfarin, cần xét nghiệm chỉ số INR định kỳ và hạn chế thay đổi đột ngột lượng rau xanh đậm trong chế độ ăn. Với các thuốc chống đông thế hệ mới (NOACs), cần uống thuốc đúng giờ, tuyệt đối không tự ý bỏ liều.

4. Thuốc hạ lipid máu nhóm Statin (Atorvastatin, Rosuvastatin)

• Cơ chế: Bên cạnh việc hạ LDL-Cholesterol, Statin liều cao giúp làm ổn định mảng xơ vữa, chống viêm màng trong mạch máu, ngăn ngừa mảng xơ vữa nứt vỡ thêm.
• Lưu ý an toàn: Thường uống vào buổi tối. Cần lưu ý phản hồi cho dược sĩ nếu có biểu hiện đau mỏi cơ dữ dội hoặc mệt mỏi bất thường.

Phẫu thuật ngoại khoa được chỉ định trong các trường hợp đột quỵ nặng để cứu mạng bệnh nhân hoặc dự phòng tái phát:

• Mở hộp sọ giảm áp: Áp dụng cho bệnh nhân nhồi máu não diện rộng (nhồi máu bán cầu lớn) gây phù não nặng chèn ép thân não. Phẫu thuật viên sẽ tạm thời tháo bỏ một phần xương sọ để não có không gian phồng lên, tránh biến chứng tụt kẹt não gây tử vong.
• Phẫu thuật kẹp cổ túi phình hoặc can thiệp nút mạch bằng vòng xoắn kim loại (Coiling): Áp dụng trong xuất huyết dưới nhện do vỡ túi phình động mạch não nhằm ngăn ngừa chảy máu tái phát.
• Phẫu thuật bóc tách nội mạc động mạch cảnh: Loại bỏ mảng xơ vữa lớn gây hẹp nặng động mạch cảnh ở cổ để ngăn ngừa nguy cơ đột quỵ tái phát trong tương lai.

Phục hồi chức năng sau đột quỵ là một hành trình kiên trì, cần bắt đầu càng sớm càng tốt ngay khi các dấu hiệu sinh tồn của bệnh nhân đã ổn định (thường trong vòng 24-48 giờ đầu):

Các liệu pháp phục hồi toàn diện

• Vật lý trị liệu: Tập trung vào việc phục hồi sức mạnh cơ bắp, khả năng vận động của tay chân, tập đứng và tập đi lại để kích hoạt tính dẻo dai của não bộ (neuroplasticity).
• Hoạt động trị liệu: Hướng dẫn người bệnh tập thực hiện lại các sinh hoạt hàng ngày như ăn uống, mặc quần áo, đánh răng, đi vệ sinh để tăng tính tự lập, giảm phụ thuộc vào người thân.
• Âm ngữ trị liệu: Cực kỳ quan trọng đối với bệnh nhân bị nói ngọng, mất ngôn ngữ hoặc bị rối loạn nuốt (giúp tập nuốt an toàn, tránh viêm phổi do sặc).

Bài tập hỗ trợ tại nhà cho người bệnh

• Người nhà cần hỗ trợ xoay trở tư thế bệnh nhân mỗi 2 giờ/lần kết hợp massage nhẹ nhàng để tránh loét tỳ đè và co rút cơ khớp.
• Động viên người bệnh tự thực hiện các bài tập đơn giản như bóp bóng cao su, nhặt hạt đỗ, tập cầm thìa bằng tay liệt.

Tầm soát đột quỵ chủ động là biện pháp tốt nhất để ngăn ngừa cơn đột quỵ xảy ra, đặc biệt ở nhóm đối tượng nguy cơ cao:

Đối tượng cần tầm soát định kỳ

• Người từ 50 tuổi trở lên hoặc người trẻ tuổi có kèm các bệnh nền như huyết áp cao, tiểu đường, mỡ máu cao, hút thuốc lá lâu năm.
• Người có tiền sử gia đình có người thân trực hệ bị đột quỵ hoặc đột tử do tim mạch ở độ tuổi trẻ.
• Người có các triệu chứng đau đầu kéo dài không rõ nguyên nhân, chóng mặt thường xuyên, giảm thị lực thoáng qua.

Các phương pháp tầm soát chính

• Khám lâm sàng tim mạch, đo huyết áp thường xuyên.
• Xét nghiệm máu kiểm tra đường huyết (HbA1c), bộ mỡ máu toàn diện.
• Điện tâm đồ (ECG) phát hiện rung nhĩ âm thầm.
• Siêu âm Doppler động mạch cảnh phát hiện các mảng xơ vữa hẹp mạch.
• Chụp cộng hưởng từ sọ não và mạch máu não (MRI/MRA) giúp phát hiện sớm các túi phình mạch, dị dạng mạch máu não chưa vỡ.

Là một dược sĩ gia đình, tôi luôn hướng dẫn mọi người thực hiện lối sống lành mạnh theo các nguyên tắc phòng ngừa chủ động sau:

1. Chế độ ăn uống bảo vệ hệ mạch máu

• Ăn nhạt (giảm muối): Giảm lượng muối tiêu thụ dưới 5g/ngày để kiểm soát huyết áp ổn định.
• Hạn chế chất béo xấu: Tránh xa mỡ động vật, nội tạng, đồ ăn nhanh, các món chiên xào nhiều dầu mỡ.
• Tăng cường chất xơ và kali: Ăn nhiều rau xanh, trái cây tươi, cá béo giàu Omega-3, các loại hạt dinh dưỡng giúp bảo vệ thành mạch.

2. Thay đổi lối sống lành mạnh

• Tập thể dục đều đặn: Duy trì tối thiểu 30 phút mỗi ngày, 5 ngày mỗi tuần với các bài tập vừa sức như đi bộ nhanh, đạp xe, bơi lội.
• Cai thuốc lá tuyệt đối và hạn chế rượu bia: Thuốc lá làm tăng gấp đôi nguy cơ đột quỵ mạch máu não.
• Tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột: Giữ ấm cơ thể vào mùa lạnh, tránh tắm đêm, tránh bước ra ngoài trời lạnh đột ngột vào sáng sớm.

3. Tuân thủ dùng thuốc điều trị bệnh nền

Nếu đã được chẩn đoán tăng huyết áp, tiểu đường hay mỡ máu, người bệnh cần uống thuốc đều đặn hàng ngày theo đơn của bác sĩ, tuyệt đối không tự ý ngừng thuốc ngay cả khi các chỉ số đã trở về mức bình thường.

Tiên lượng của bệnh nhân đột quỵ phụ thuộc rất lớn vào thể đột quỵ, diện tích vùng não bị tổn thương và đặc biệt là tốc độ tiếp cận y tế:

• Tiên lượng tốt: Nếu được cấp cứu và điều trị tái thông mạch máu thành công trong ‘giờ vàng’, tỷ lệ phục hồi hoàn toàn hoặc chỉ để lại di chứng rất nhẹ lên tới 40-50%.
• Quá trình hồi phục: Diễn ra mạnh mẽ nhất trong 3 đến 6 tháng đầu sau biến cố. Sau 1 năm, tốc độ hồi phục sẽ chậm lại nhưng vẫn tiếp tục tiến triển nếu người bệnh kiên trì luyện tập phục hồi chức năng và duy trì tinh thần lạc quan.
• Nguy cơ tái phát: Rất cao (khoảng 10-15% trong năm đầu tiên) nếu người bệnh chủ quan, không kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ và tự ý dừng thuốc điều trị nền.

Lời khuyên của Dược sĩ: Đột quỵ tuy nguy hiểm nhưng không phải là dấu chấm hết. Bộ não con người có khả năng thích nghi và tái cấu trúc diệu kỳ. Sự kiên trì của người bệnh kết hợp với sự yêu thương, đồng hành sát sao của gia đình chính là liều thuốc phục hồi quý giá nhất.

Hướng dẫn chẩn đoán và xử trí đột quỵ não – Bộ Y tế Việt Nam; AHA/ASA Guidelines for the Early Management of Patients with Acute Ischemic Stroke – Hội Tim mạch & Đột quỵ Hoa Kỳ; NICE Guidelines on Stroke and Transient Ischaemic Attack; UpToDate.