I-ốt (Iodine) là gì? Vai trò của I-ốt với cơ thể

I-ốt là một nguyên tố hóa học vi lượng thuộc nhóm halogen, có ký hiệu hóa học là I. Trong cơ thể con người, i-ốt tồn tại chủ yếu ở tuyến giáp dưới dạng các hợp chất hữu cơ tham gia cấu tạo hormone.

• I-ốt là một chất dinh dưỡng tối cần thiết cho sự sống. Các dạng muối i-ốt thường gặp trong y tế và đời sống bao gồm kali iodide (KI), natri iodide (NaI) và i-ốt phân tử kết hợp với muối ăn (muối i-ốt).
• Lịch sử y học ghi nhận i-ốt được cô lập lần đầu tiên vào năm 1811 bởi nhà hóa học người Pháp Bernard Courtois từ rong biển, và từ đó vai trò phòng ngừa bệnh bướu cổ của nó đã nhanh chóng được ứng dụng toàn cầu.

• Ở cấp độ phân tử, i-ốt đóng vai trò là thành phần cấu tạo trực tiếp không thể thiếu của các hormone tuyến giáp gồm thyroxine (T4) và triiodothyronine (T3). Các hormone này hoạt động như những chất điều hòa biểu hiện gen mạnh mẽ, kiểm soát tốc độ trao đổi chất của hầu hết mọi tế bào trong cơ thể.
• Bên cạnh đó, i-ốt còn tham gia hỗ trợ hệ thống miễn dịch, duy trì độ ẩm và sức khỏe của làn da, cũng như đóng vai trò chống oxy hóa bảo vệ các mô cơ thể khỏi tổn thương gốc tự do.

Cơ chế tác động của i-ốt bắt đầu từ quá trình hấp thu ion iodide vào các tế bào nang tuyến giáp thông qua bơm natri-iodide symporter (NIS). Tại đây, iodide được ô hóa thành i-ốt hoạt tính nhờ enzyme thyroid peroxidase (TPO), sau đó gắn kết vào các gốc tyrosine của thyroglobulin để tổng hợp nên hormone T3 và T4. Khi cơ thể cần, các hormone này được giải phóng vào máu, gắn với các thụ thể đặc hiệu trong nhân tế bào để kích thích phiên mã gen, điều hòa quá trình đốt cháy calo, sinh nhiệt và phát triển hệ thần kinh trung ương.

• Quá trình hấp thu i-ốt diễn ra rất nhanh chóng và hoàn toàn ở dạ dày và phần đầu ruột non dưới dạng iodide.
• Sau khi hấp thu vào máu, phần lớn i-ốt tập trung tại tuyến giáp (nơi dự trữ khoảng 70-80% lượng i-ốt của cơ thể), phần còn lại phân bố ở tuyến nước bọt, dạ dày, tuyến vú và dịch não tủy.
• Thận đóng vai trò chủ chốt trong việc điều hòa nội môi i-ốt bằng cách lọc và bài tiết lượng i-ốt dư thừa qua nước tiểu.
• Các dạng bổ sung như kali iodide có sinh khả dụng rất cao, gần như hấp thu hoàn toàn vào cơ thể.

I-ốt tác động sâu rộng đến nhiều hệ cơ quan trong cơ thể:

• Hệ nội tiết và chuyển hóa: Điều hòa nhịp độ chuyển hóa năng lượng, kiểm soát cân nặng và thân nhiệt.
• Hệ thần kinh: Cần thiết cho sự phát triển não bộ của bào thai và trẻ nhỏ, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tư duy, trí nhớ và nhận thức ở người trưởng thành.
• Hệ sinh sản: Duy trì chức năng sinh sản bình thường và sự phát triển khỏe mạnh của thai nhi.
• Hệ da và tóc: Giúp tuyến mồ hôi hoạt động tốt, giữ cho da dẻ mịn màng và tóc chắc khỏe.

I-ốt có mặt trong tự nhiên tùy thuộc vào hàm lượng i-ốt có trong đất và nguồn nước mà thực phẩm đó sinh trưởng:

• Nguồn động vật: Hải sản (cá biển, tôm, cua, mực, hàu) và rong biển, tảo biển là những nguồn cung cấp i-ốt dồi dào nhất. Sữa và các sản phẩm từ sữa, trứng cũng chứa lượng i-ốt khá cao nhờ thức ăn chăn nuôi được bổ sung.
• Nguồn thực vật: Rau củ trồng ở vùng đất ven biển.
• Thực phẩm chế biến: Muối i-ốt là nguồn bổ sung phổ biến nhất trong bữa ăn hằng ngày của người Việt Nam.
• Yếu tố ảnh hưởng: Các chất kháng tuyến giáp có trong một số loại rau họ cải sống (như bắp cải, súp lơ) có thể làm giảm sự hấp thu i-ốt nếu ăn ở dạng sống và số lượng lớn.

Thiếu i-ốt chủ yếu do chế độ ăn uống nghèo nàn khoáng chất này hoặc sinh sống ở vùng núi cao, vùng đất bị thiếu hụt i-ốt tự nhiên. Các nhóm nguy cơ cao gồm phụ nữ mang thai, trẻ em và người ăn chay thuần không dùng muối i-ốt.

Biểu hiện thiếu hụt

• Triệu chứng sớm thường mệt mỏi, uể oải, suy giảm trí nhớ, da khô và nhạy cảm với lạnh.
• Thiếu hụt kéo dài dẫn đến phì đại tuyến giáp (bướu cổ), thiểu năng trí tuệ, chậm phát triển ở trẻ em (chứng đần độn do thiếu i-ốt bẩm sinh), sẩy thai hoặc thai chết lưu ở phụ nữ mang thai.
• Xét nghiệm chẩn đoán chủ yếu dựa vào nồng độ i-ốt niệu và đo hormone tuyến giáp TSH, T3, T4.

• Ngộ độc i-ốt rất hiếm khi xảy ra qua đường ăn uống thông thường nhưng có thể gặp do lạm dụng thực phẩm chức năng liều cao hoặc dùng thuốc sát trùng chứa i-ốt trong thời gian dài.
• Độc tính cấp có thể gây bỏng rát miệng, đau bụng, tiêu chảy.
• Độc tính mạn tính có thể dẫn đến hiện tượng cường giáp do i-ốt (hiện tượng Jod-Basedow) hoặc ngược lại gây suy giáp, viêm tuyến giáp tự miễn (bệnh Hashimoto).
• Giới hạn dung nạp tối đa (UL) cho người lớn là 1100 mcg/ngày.
• Xử trí khi ngộ độc là ngừng ngay lập tức nguồn bổ sung và điều trị hỗ trợ y tế.

I-ốt được chỉ định trong các trường hợp:

• Phòng ngừa và điều trị các rối loạn do thiếu i-ốt như bướu cổ đơn thuần
• bổ sung cho phụ nữ chuẩn bị mang thai, đang mang thai và cho con bú theo khuyến cáo của bác sĩ
• Hỗ trợ điều trị trong một số trường hợp y khoa đặc biệt dưới sự giám sát chuyên môn; làm dung dịch sát trùng ngoài da (povidone-iodine).

• Liều dự phòng thông thường cho người trưởng thành qua chế độ ăn và muối i-ốt là 150 mcg mỗi ngày.
• Đối với phụ nữ mang thai và cho con bú, liều bổ sung qua viên uống vitamin tổng hợp thường dao động từ 150 đến 220 mcg/ngày theo chỉ định của bác sĩ sản khoa hoặc dinh dưỡng.
• Thời điểm uống tốt nhất là sau bữa ăn sáng hoặc trưa cùng với nước lọc.
• Nếu quên uống một liều, hãy uống bù ngay khi nhớ ra, nhưng không gấp đôi liều vào ngày hôm sau nếu gần đến giờ uống liều tiếp theo.

• I-ốt bổ sung trong các chế phẩm dược phẩm và thực phẩm bảo vệ sức khỏe thường tồn tại dưới dạng kali iodide (KI) hoặc kali iodate (KIO3).
• Ngoài ra, chiết xuất từ tảo bẹ (kelp) cũng là một nguồn tự nhiên phổ biến trong các loại viên uống bổ sung.
• Các dạng bào chế chủ yếu gồm viên nén, viên nang mềm hoặc dạng dung dịch nhỏ giọt.
• Các muối iodide vô cơ có sinh khả dụng rất cao, cơ thể dễ dàng hấp thu hoàn toàn khi đi vào đường tiêu hóa.

I-ốt có thể tương tác với một số loại thuốc và chất dinh dưỡng:

• Thuốc điều trị tuyến giáp: Dùng chung với thuốc kháng giáp (như methimazole, propylthiouracil) hoặc lithium có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy giáp hoặc ảnh hưởng hiệu quả điều trị.
• Thuốc lợi tiểu giữ kali: Kết hợp với muối kali iodide có thể làm tăng cao nồng độ kali trong máu.
• Thực phẩm: Các loại thực phẩm chứa goitrogens (như sắn, bắp cải, đậu nành ăn sống) có thể ức chế sự hấp thu i-ốt của tuyến giáp nếu tiêu thụ quá mức.

Chống chỉ định bổ sung i-ốt liều cao cho các trường hợp:

• Người có tiền sử quá mẫn với i-ốt, người bị cường giáp rõ rệt (Basedow),
• Người mắc bệnh viêm tuyến giáp tự miễn tiềm ẩn chưa được kiểm soát.
• Thận trọng đặc biệt khi sử dụng cho người bị rối loạn chức năng thận nặng, người cao tuổi có bệnh lý tim mạch đi kèm và phụ nữ có thai cần tuân thủ tuyệt đối hàm lượng do bác sĩ khuyến cáo để tránh gây ảnh hưởng ngược đến tuyến giáp của thai nhi.

NIH Office of Dietary Supplements – Iodine Fact Sheet for Health Professionals; EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition, and Allergies; WHO Guidelines on Iodine Supplementation; Dược thư Quốc gia Việt Nam; Bộ Y tế – Khuyến nghị nhu cầu dinh dưỡng cho người Việt Nam.