Selen (Selenium) là gì? Vai trò của Selen với cơ thể

Selen là một nguyên tố vi lượng hóa học có ký hiệu Se, tồn tại tự nhiên trong đất, nước và một số loại thực phẩm. Trong cơ thể con người, selen chủ yếu gắn kết với các protein để tạo thành selenoprotein, đóng vai trò như các enzyme sinh học quan trọng.

Các dạng tồn tại phổ biến của selen bao gồm hợp chất hữu cơ (như selenomethionine và selenocysteine tìm thấy trong thực phẩm) và hợp chất vô cơ (như selenite và selenate thường có trong các sản phẩm bổ sung).

Selen được phát hiện vào năm 1817 bởi nhà hóa học người Thụy Điển Jöns Jacob Berzelius và dần được công nhận là một chất dinh dưỡng thiết yếu cho sức khỏe từ thế kỷ 20.

• Ở cấp độ phân tử, selen đóng vai trò là đồng yếu tố (cofactor) cho các enzyme chống oxy hóa quan trọng như glutathione peroxidase và thioredoxin reductase. Các enzyme này có nhiệm vụ trung hòa các gốc tự do, bảo vệ màng tế bào và ADN khỏi bị tổn hại.
• Bên cạnh đó, selen còn tham gia vào quá trình tổng hợp hormone tuyến giáp, giúp chuyển đổi hormone không hoạt động T4 thành dạng hoạt động T3.
• Khoáng chất này cũng hỗ trợ điều hòa phản ứng miễn dịch, thúc đẩy sự phát triển của các tế bào miễn dịch và đóng vai trò thiết yếu trong việc duy trì khả năng sinh sản ở nam giới thông qua việc bảo vệ tinh trùng.

Cơ chế hoạt động chính của selen dựa trên việc nó được tích hợp trực tiếp vào cấu trúc protein dưới dạng axit amin selenocysteine. Khi cơ thể tiếp xúc với các tác nhân gây stress oxy hóa, các selenoprotein này sẽ nhanh chóng kích hoạt phản ứng khử các peroxide có hại thành nước hoặc các hợp chất không độc hại, từ đó ngăn ngừa chuỗi phản ứng dây chuyền làm tổn thương tế bào.

Ví dụ, trong tuyến giáp, enzyme iodothyronine deiodinase chứa selen đóng vai trò quyết định trong việc cắt bỏ một nguyên tử iốt để biến đổi hormone T4 thành T3, giúp cơ thể duy trì quá trình trao đổi chất ổn định.

Quá trình hấp thu selen diễn ra chủ yếu ở ruột non thông qua cơ chế vận chuyển chủ động và thụ động, sau đó được vận chuyển trong máu nhờ liên kết với các protein huyết tương.

• Sau khi được tiêu hóa, selen được hấp thu chủ yếu tại tá tràng và hỗ tràng của ruột non. Tỷ lệ hấp thu phụ thuộc vào dạng hóa học của selen, trong đó dạng hữu cơ (selenomethionine) có sinh khả dụng cao hơn, lên tới hơn 90%, trong khi dạng vô cơ có thể thấp hơn.
• Selen sau khi hấp thu sẽ liên kết với các protein vận chuyển trong máu để phân phối đến các mô. Các cơ quan tập trung lượng selen cao nhất trong cơ thể bao gồm tuyến giáp, gan, thận, cơ bắp và tinh hoàn.
• Cơ thể có cơ chế tự điều hòa lượng selen thông qua việc bài tiết lượng thừa qua nước tiểu và phân. Ngoài ra, selen có thể dự trữ một phần trong các cơ vân dưới dạng selenomethionine không đặc hiệu.

Selen mang lại nhiều lợi ích thiết yếu cho các cơ quan và hệ thống trong cơ thể:

• Tuyến giáp: Giúp điều hòa và sản xuất hormone tuyến giáp, kiểm soát quá trình trao đổi chất, năng lượng và nhiệt độ cơ thể.
• Hệ miễn dịch: Tăng cường sức đề kháng, kích thích sản xuất kháng thể chống lại vi khuẩn và virus gây bệnh.
• Hệ tim mạch: Bảo vệ tim mạch bằng cách ngăn chặn quá trình oxy hóa cholesterol LDL, giảm nguy cơ xơ vữa động mạch và viêm nhiễm.
• Hệ sinh sản: Cần thiết cho sự phát triển của tinh trùng, nâng cao chất lượng tinh trùng ở nam giới và hỗ trợ sức khỏe sinh sản nói chung.
• Não bộ và thần kinh: Bảo vệ các tế bào thần kinh khỏi tổn thương oxy hóa, hỗ trợ trí nhớ và giảm nguy cơ suy giảm nhận thức ở người cao tuổi.

Nhu cầu selen hàng ngày được khuyến nghị (RDA) khác nhau tùy theo độ tuổi và giai đoạn sinh lý:

Selen có mặt trong nhiều loại thực phẩm phong phú từ cả nguồn động vật và thực vật:

• Hạt Brazil (Brazil nuts): Là nguồn cung cấp selen dồi dào nhất thế giới, chỉ cần ăn một đến hai hạt là đủ nhu cầu cả ngày.
• Hải sản và cá: Cá ngừ, cá hồi, tôm, hàu và cá mòi là những thực phẩm chứa hàm lượng selen rất cao.
• Thịt và nội tạng: Thịt bò, thịt gà, thịt heo và gan động vật cung cấp lượng selen dễ hấp thu.
• Ngũ cốc và trứng: Gạo lứt, yến mạch, trứng gà và các sản phẩm từ sữa cũng đóng góp đáng kể vào lượng selen hàng ngày.

Hàm lượng selen trong thực phẩm thực vật phụ thuộc lớn vào hàm lượng selen có trong đất trồng. Việc chế biến thực phẩm ở nhiệt độ quá cao có thể làm hao hụt một phần nhỏ khoáng chất này.

Thiếu selen là tình trạng hiếm gặp ở các quốc gia có đất nông nghiệp giàu khoáng chất nhưng có thể xảy ra ở những vùng đất nghèo selen hoặc ở những người mắc bệnh lý đường tiêu hóa mạn tính, người phải nuôi ăn qua đường tĩnh mạch dài ngày. Thiếu hụt selen kéo dài có thể gây ra các triệu chứng và bệnh lý nguy hiểm:

• Triệu chứng sớm: Mệt mỏi kéo dài, hệ miễn dịch suy yếu, rụng tóc và móng tay yếu, dễ gãy có đốm trắng.
• Bệnh Keshan: Một dạng bệnh cơ tim đặc trưng bởi tổn thương cơ tim, suy tim thường gặp ở trẻ em và phụ nữ ở những vùng đất thiếu selen trầm trọng.
• Bệnh Kashin-Beck: Bệnh xương khớp mạn tính gây biến dạng khớp và đau nhức.
• Rối loạn tuyến giáp: Gây suy giáp do cơ thể không thể chuyển đổi hiệu quả hormone tuyến giáp.

Việc chẩn đoán thiếu hụt thường dựa trên xét nghiệm máu đo nồng độ selen huyết thanh hoặc tóc. Cách phòng ngừa tốt nhất là duy trì chế độ ăn uống đa dạng, phong phú.

Ngộ độc selen (còn gọi là selenosis) xảy ra khi dung nạp quá mức selen trong một thời gian dài, thường do lạm dụng các sản phẩm thực phẩm bổ sung liều cao (vượt quá giới hạn 400 mcg/ngày).

• Triệu chứng cấp tính: Đau bụng, buồn nôn, tiêu chảy, chóng mặt, khó thở và sốt cao.
• Triệu chứng mạn tính: Rụng tóc diện rộng, móng tay giòn và dễ bong tróc, hơi thở có mùi tỏi đặc trưng, tổn thương da, mệt mỏi, cáu gắt và tổn thương hệ thần kinh ngoại biên.

Khi có dấu hiệu ngộ độc, cần ngừng ngay việc sử dụng các sản phẩm bổ sung selen và đến cơ sở y tế để được hỗ trợ giải độc và điều trị triệu chứng kịp thời.

Việc bổ sung selen được chỉ định trong các trường hợp sau:

• Người bị thiếu hụt selen được chẩn đoán qua xét nghiệm y khoa.
• Người mắc các bệnh lý tuyến giáp như viêm tuyến giáp Hashimoto dưới sự hướng dẫn của bác sĩ.
• Người có hệ miễn dịch suy giảm, người cao tuổi cần tăng cường sức đề kháng.
• Người mắc các hội chứng kém hấp thu đường tiêu hóa, người nuôi ăn tĩnh mạch dài ngày.
• Nam giới gặp vấn đề về chất lượng tinh trùng hoặc khả năng sinh sản.

Liều lượng bổ sung selen cần tuân thủ nghiêm ngặt theo khuyến nghị của nhà sản xuất hoặc hướng dẫn của bác sĩ điều trị:

• Liều dự phòng thông thường: Từ 55 mcg đến 100 mcg mỗi ngày đối với người lớn.
• Liều điều trị: Có thể cao hơn tùy theo tình trạng bệnh lý nhưng không vượt quá 400 mcg mỗi ngày.
• Thời điểm uống: Nên uống trong hoặc ngay sau bữa ăn để tối ưu hóa khả năng hấp thu và tránh kích ứng dạ dày.
• Cách phối hợp: Thường được kết hợp an toàn với vitamin E, vitamin C để tăng cường hiệu quả chống oxy hóa.
• Xử trí khi quên liều: Nếu quên uống một liều, hãy uống bù ngay khi nhớ ra. Tuy nhiên, nếu gần đến thời điểm uống liều tiếp theo, hãy bỏ qua liều đã quên và tiếp tục lịch trình bình thường, tuyệt đối không uống gấp đôi liều.

Selen có sẵn dưới nhiều dạng chế phẩm bổ sung khác nhau trên thị trường:

• Selenomethionine (Dạng hữu cơ): Có sinh khả dụng cao nhất, dễ dàng được cơ thể hấp thu và dung nạp tốt, thường có trong các loại vitamin tổng hợp.
• Sodium selenite / Sodium selenate (Dạng vô cơ): Giá thành thấp hơn, thường được dùng trong các loại thuốc bổ sung đơn chất hoặc nghiên cứu y học, khả năng hấp thu thấp hơn dạng hữu cơ một chút.
• Dạng bào chế: Viên nén, viên nang cứng, dạng giọt lỏng hoặc kết hợp trong các viên uống vitamin tổng hợp, khoáng chất.

Selen có thể xảy ra một số tương tác nhất định với các chất sau:

• Thuốc kháng axit và thuốc ức chế bơm proton: Làm giảm lượng axit dạ dày, có thể ảnh hưởng phần nào đến khả năng hấp thu khoáng chất.
• Thuốc làm loãng máu (như Warfarin): Dùng selen liều cao cùng lúc có thể làm tăng nguy cơ chảy máu, cần thận trọng và theo dõi y tế.
• Chất bổ sung khác: Bổ sung đồng thời với liều cao kẽm có thể làm giảm sự hấp thu của selen do cạnh tranh con đường vận chuyển tại ruột.
• Chất xơ và thực phẩm chứa phytate: Có thể gắn kết với selen và làm giảm nhẹ tỷ lệ hấp thu trong đường tiêu hóa.

Selen chống chỉ định hoặc cần thận trọng đặc biệt trong các trường hợp sau:

• Người có tiền sử mẫn cảm hoặc dị ứng với selen hoặc bất kỳ thành phần nào của thuốc bổ sung.
• Người bị ngộ độc selen sẵn có hoặc có nồng độ selen trong máu cao vượt mức bình thường.
• Bệnh nhân mắc các bệnh lý tự miễn hoặc rối loạn chuyển hóa nặng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
• Phụ nữ có thai và cho con bú nên sử dụng theo đúng hàm lượng khuyến nghị, tránh tự ý dùng liều cao gây hại cho sự phát triển của trẻ.

NIH Office of Dietary Supplements – Selenium Fact Sheet for Health Professionals; EFSP Panel on Dietetic Products, Nutrition, and Allergies; WHO Guidelines on Micronutrient Deficiencies; Dược thư Quốc gia Việt Nam; Linus Pauling Institute – Micronutrient Information Center.