Thuốc Acid Ursodeoxycholic (UDCA): Công dụng, Liều dùng & Chống chỉ định

Acid Ursodeoxycholic (UDCA) là một acid mật thứ cấp tự nhiên, có mặt với hàm lượng rất nhỏ trong dịch mật của con người. Khác với các acid mật kỵ nước có thể gây độc cho gan, UDCA là một acid mật ưa nước, không độc hại và có vai trò bảo vệ gan vượt trội. Thuốc thuộc nhóm điều trị bệnh gan mật và chất hòa tan sỏi mật. Biệt dược nổi tiếng và phổ biến nhất trên lâm sàng là Ursofalk. Hiện nay, UDCA là liệu pháp đầu tay được FDA phê duyệt để điều trị xơ gan mật nguyên phát (PBC) và là giải pháp quan trọng giúp bảo vệ đường mật khỏi sự hủy hoại của các chất độc hại.

Để hiểu một cách đơn giản, gan của chúng ta sản xuất ra dịch mật để tiêu hóa chất béo. Tuy nhiên, khi bị ứ mật, các acid mật độc hại (như acid chenodeoxycholic) tích tụ lại và tàn phá làm hủy hoại màng tế bào gan. UDCA hoạt động như một lá chắn bảo vệ thông qua các cơ chế sau:

• Thay thế các acid mật độc hại: Khi uống UDCA, chất này sẽ cạnh tranh và thay thế vị trí của các acid mật kỵ nước độc hại trong đường ruột và trong máu, làm giảm nồng độ của chúng trong dịch mật.
• Bảo vệ màng tế bào: UDCA gắn vào màng tế bào gan và màng tế bào đường mật, giúp ổn định cấu trúc màng và ngăn không cho các acid mật độc hại xâm nhập gây chết tế bào.
• Kích thích bài tiết mật: Thuốc kích thích các chất vận chuyển ở màng tế bào gan, giúp tăng cường dòng chảy của dịch mật, giải thoát tình trạng ứ đọng.
• Hòa tan sỏi mật: UDCA làm giảm sản xuất cholesterol ở gan và giảm hấp thu cholesterol ở ruột. Từ đó, dịch mật không còn bị bão hòa cholesterol, giúp các tinh thể cholesterol trong sỏi mật dần dần hòa tan.

Quá trình đi qua cơ thể của UDCA diễn ra như sau:

• Hấp thu: Sau khi uống, khoảng 60% đến 80% UDCA được hấp thu nhanh chóng ở ruột non bằng cơ chế khuếch tán thụ động. Thời gian đạt nồng độ đỉnh trong máu (Tmax) là khoảng 1 - 3 giờ.
• Phân bố: UDCA đi vào tuần hoàn cửa và được gan giữ lại rất hiệu quả (khoảng 70% đến 90% trong lần vượt qua gan đầu tiên). Thuốc liên kết rất mạnh với protein huyết tương (trên 96 - 99%).
• Chuyển hóa: Tại gan, UDCA nhanh chóng liên hợp với glycine hoặc taurine để tạo thành các chất liên hợp hoạt động, sau đó được bài tiết vào mật. Một phần nhỏ bị vi khuẩn đường ruột chuyển hóa thành acid lithocholic (một chất có thể gây độc cho gan, nhưng cơ thể sẽ tự đào thải hoặc sulfat hóa để giải độc).
• Thải trừ: Thuốc được thải trừ chủ yếu qua phân. Thời gian bán thải (T1/2) của UDCA là khoảng 3,5 đến 5,8 ngày do có chu trình gan - ruột (thuốc được tiết vào mật, xuống ruột rồi lại được tái hấp thu về gan).

UDCA nên được uống cùng với thức ăn hoặc ngay sau bữa ăn để tăng khả năng hấp thu và giảm thiểu các tác dụng phụ trên đường tiêu hóa như đầy bụng hay tiêu chảy.

• Tương tác với thực phẩm: Không có thực phẩm cụ thể nào làm giảm nghiêm trọng hoạt tính của thuốc, nhưng một chế độ ăn giàu chất xơ có thể hỗ trợ tốt cho quá trình tiêu hóa và hoạt động của mật.
• Rượu bia: Tuyệt đối tránh rượu bia khi điều trị bằng UDCA vì cồn gây độc trực tiếp cho tế bào gan, làm giảm hiệu quả điều trị và trầm trọng hóa tình trạng xơ hóa gan.
• Sữa và các chế phẩm từ sữa: Có thể dùng bình thường, không gây cản trở hấp thu thuốc đáng kể.

UDCA nhìn chung là một thuốc có độ an toàn cao và dung nạp tốt. Tuy nhiên, người bệnh vẫn có thể gặp một số phản ứng sau:

• Tác dụng phụ thường gặp: Phổ biến nhất là tiêu chảy, phân lỏng (do lượng acid mật tăng lên trong ruột). Đôi khi có thể gặp đau bụng vùng hạ sườn phải, đầy bụng, táo bón.
• Tác dụng phụ hiếm gặp: Phát ban, ngứa da, rụng tóc hoặc calci hóa sỏi mật (khiến sỏi không thể hòa tan được nữa). Rất hiếm khi gây tăng men gan nghiêm trọng hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng xơ gan.
• Quá liều và xử trí: Quá liều UDCA cực kỳ hiếm xảy ra do lượng thừa sẽ không được ruột hấp thu mà đào thải trực tiếp qua phân, biểu hiện chủ yếu là tiêu chảy nặng. Nếu xảy ra tiêu chảy do quá liều, cần bổ sung nước và điện giải kịp thời. Không có chất giải độc đặc hiệu. Người bệnh cần nhập viện nếu tiêu chảy kéo dài gây mất nước nặng, tụt huyết áp hoặc lơ mơ.

UDCA được chỉ định điều trị trong các trường hợp lâm sàng cụ thể sau:

• Xơ gan mật nguyên phát (PBC): Đây là chỉ định hàng đầu giúp làm chậm quá trình hủy hoại tế bào gan và kéo dài thời gian sống cho bệnh nhân mà không cần ghép gan giai đoạn sớm.
• Hòa tan sỏi mật cholesterol: Áp dụng cho các sỏi không cản quang, có đường kính dưới 15mm, chức năng túi mật vẫn hoạt động tốt và bệnh nhân không muốn hoặc không thể phẫu thuật.
• Dự phòng sỏi mật: Ngăn ngừa tạo sỏi mật ở những người giảm cân quá nhanh (như sau phẫu thuật thu nhỏ dạ dày điều trị béo phì).
• Bệnh gan ứ mật ở trẻ em: Đặc biệt là viêm đường mật xơ hóa nguyên phát hoặc xơ nang gan (Cystic Fibrosis).
• Trào ngược dịch mật: Điều trị viêm dạ dày do trào ngược dịch mật từ tá tràng lên dạ dày.

Liều dùng của UDCA cần được bác sĩ cá nhân hóa dựa trên cân nặng và mục đích điều trị:

• Điều trị xơ gan mật nguyên phát (PBC): Người lớn dùng liều 13 - 15 mg/kg/ngày, chia làm 2 - 4 lần uống cùng thức ăn. Khi tình trạng ổn định, có thể uống 1 lần duy nhất vào buổi tối.
• Hòa tan sỏi mật cholesterol: Liều thường dùng là 8 - 10 mg/kg/ngày, uống một lần duy nhất vào buổi tối trước khi đi ngủ (vì gan tổng hợp cholesterol mạnh nhất vào ban đêm) hoặc chia làm 2 lần. Thời gian điều trị thường kéo dài từ 6 tháng đến 2 năm tùy kích thước sỏi.
• Dự phòng sỏi mật do giảm cân nhanh: Liều cố định 600 mg/ngày.
• Trẻ em: Liều từ 10 - 20 mg/kg/ngày tùy theo chỉ định cụ thể của bác sĩ nhi khoa.
• Cách xử trí khi quên liều: Uống ngay khi nhớ ra. Nếu gần đến thời điểm của liều tiếp theo, hãy bỏ qua liều đã quên và uống liều tiếp theo đúng lịch trình. Tuyệt đối không uống gấp đôi liều để bù.
• Khi nào nên ngừng thuốc: Cần ngừng thuốc và đi khám ngay nếu xuất hiện các triệu chứng dị ứng nặng, tiêu chảy dữ dội không kiểm soát, hoặc sỏi mật đã bị calci hóa (được xác định qua siêu âm định kỳ).

UDCA chủ yếu được bào chế dưới các dạng dùng đường uống để tác dụng trực tiếp lên hệ thống gan mật:

• Viên nang cứng / Viên nén bao phim: Hàm lượng phổ biến là 150mg, 250mg, 300mg và 500mg. Đây là dạng dùng tiện lợi nhất cho người lớn, dễ bảo quản và chia liều chính xác.
• Hỗn dịch uống (Siro): Hàm lượng thường là 250mg/5ml, rất thích hợp cho trẻ em, người cao tuổi gặp khó khăn khi nuốt hoặc bệnh nhân phải nuôi ăn qua ống thông dạ dày.

Sự tương tác thuốc có thể làm giảm hiệu quả của UDCA hoặc gây hại cho cơ thể, hãy lưu ý các phối hợp sau:

• Chất gắn acid mật (Cholestyramine, Colestipol) và thuốc kháng acid chứa nhôm (Antacid): Các thuốc này sẽ liên kết với UDCA ở ruột và ngăn cản sự hấp thu của nó. Nếu bắt buộc phải dùng, phải uống UDCA cách các thuốc này ít nhất 2 giờ trước hoặc 4 - 6 giờ sau đó.
• Thuốc tránh thai đường uống, Estrogen và các thuốc hạ mỡ máu nhóm Fibrate (như Fenofibrate): Các thuốc này làm tăng bài tiết cholesterol vào dịch mật, thúc đẩy tạo sỏi mật và làm giảm hiệu quả hòa tan sỏi của UDCA.
• Cyclosporine: UDCA có thể làm tăng hấp thu Cyclosporine ở ruột, đòi hỏi phải theo dõi nồng độ thuốc này trong máu chặt chẽ để chỉnh liều.

Không được sử dụng hoặc phải cực kỳ thận trọng với UDCA trong các trường hợp sau:

• Chống chỉ định tuyệt đối: Bệnh nhân bị tắc nghẽn hoàn toàn đường mật ngoài gan; viêm túi mật hoặc đường mật cấp tính; túi mật co bóp kém hoặc sỏi mật đã bị calci hóa (cản quang trên X-quang); mẫn cảm với acid mật hoặc bất kỳ thành phần nào của thuốc.
• Phụ nữ mang thai: Không khuyến cáo dùng trong 3 tháng đầu thai kỳ trừ khi thực sự cần thiết và có chỉ định nghiêm ngặt từ bác sĩ do chưa có đủ dữ liệu an toàn.
• Phụ nữ cho con bú: UDCA bài tiết vào sữa mẹ với lượng rất nhỏ, thường được coi là an toàn nhưng vẫn cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
• Trẻ em và người già: Cần được giám sát y khoa chặt chẽ và theo dõi chức năng gan định kỳ mỗi 1 - 3 tháng trong suốt quá trình điều trị.

1. Dược thư Quốc gia Việt Nam 2022.
2. Hướng dẫn điều trị của Hiệp hội Nghiên cứu Bệnh gan Châu Âu (EASL) về quản lý bệnh gan ứ mật.
3. Thông tin nhãn sản phẩm Ursofalk (FDA & EMA Approved).
4. Lexicomp Clinical Drug Information - Ursodeoxycholic Acid.