Thuốc Allopurinol

Allopurinol là một hoạt chất giảm acid uric máu kinh điển, thuộc nhóm thuốc ức chế xanthine oxidase (XOI). Được phát triển lần đầu tiên vào những năm 1960, Allopurinol nhanh chóng trở thành nền tảng trong liệu pháp hạ acid uric lâu dài cho người bệnh gút (gout). Tại Việt Nam và trên thế giới, Allopurinol thường được biết đến qua các biệt dược nổi tiếng như Zyloric, Milurit. Vai trò chính của thuốc là kiểm soát tình trạng tăng acid uric máu mạn tính, ngăn ngừa sự hình thành các hạt tophi dưới da và giảm thiểu biến chứng sỏi thận do urat.

Để hiểu cách Allopurinol hoạt động, hãy tưởng tượng cơ thể chúng ta như một nhà máy sản xuất chất thải là acid uric. Chất thải này được tạo ra nhờ một công nhân đặc biệt có tên là enzyme xanthine oxidase. Khi nhà máy này hoạt động quá mức, lượng acid uric tích tụ quá nhiều trong máu sẽ kết tinh thành những tinh thể sắc nhọn như kim châm, lắng đọng tại các khớp gây ra cơn đau gút dữ dội.

Allopurinol khi vào cơ thể sẽ chuyển hóa thành oxypurinol. Cả hai chất này đều đóng vai trò như một “chốt chặn”, gắn chặt và khóa hoạt động của enzyme xanthine oxidase. Khi enzyme này bị ức chế, quá trình chuyển hóa các chất purin thành acid uric bị chặn đứng. Kết quả là nồng độ acid uric trong máu giảm xuống rõ rệt, ngăn chặn sự hình thành các tinh thể muối urat mới và giúp hòa tan dần các tinh thể cũ đã tích tụ tại khớp.

Quá trình di chuyển và biến đổi của Allopurinol trong cơ thể diễn ra qua bốn giai đoạn chính:

• Hấp thu: Thuốc được hấp thu nhanh chóng qua đường tiêu hóa sau khi uống, đạt nồng độ đỉnh trong máu sau khoảng 1,5 giờ. Sinh khả dụng đạt từ 67% đến 90%.
• Phân bố: Allopurinol phân bố rộng rãi trong các mô, ngoại trừ não. Thuốc hầu như không gắn kết với protein huyết tương (dưới 1%).
• Chuyển hóa: Tại gan, Allopurinol nhanh chóng bị chuyển hóa bởi enzyme aldehyde oxidase để tạo thành oxypurinol – chất chuyển hóa có hoạt tính chính, thời gian tồn tại lâu hơn nhiều.
• Thải trừ: Khoảng 10% Allopurinol và 70% oxypurinol được đào thải qua thận vào nước tiểu. Thời gian bán thải của Allopurinol ngắn (1-2 giờ), nhưng của oxypurinol kéo dài từ 13 đến 30 giờ, cho phép uống một lần duy nhất mỗi ngày.

Việc sử dụng Allopurinol đúng cách liên quan chặt chẽ đến chế độ ăn uống hàng ngày để tăng hiệu quả và giảm tác dụng phụ:

• Thời điểm uống: Nên uống Allopurinol ngay sau bữa ăn để giảm bớt các kích ứng khó chịu trên đường tiêu hóa như buồn nôn hay đau bụng.
• Bổ sung nước: Hãy duy trì uống nhiều nước (khoảng 2 đến 3 lít mỗi ngày) giúp nước tiểu loãng hơn, tạo điều kiện đào thải acid uric dễ dàng và ngăn ngừa hình thành sỏi thận.
• Rượu bia và đồ ngọt: Cần tránh tuyệt đối rượu, bia và nước ngọt có ga, vì chúng làm tăng sản xuất acid uric và giảm thải trừ qua thận, làm mất tác dụng của thuốc.
• Chế độ ăn giảm purin: Hạn chế các loại thực phẩm giàu purin như thịt đỏ (bò, dê), hải sản (tôm, cua), phủ tạng động vật.

Mặc dù Allopurinol là thuốc an toàn cho đa số người bệnh, việc nhận biết các tác dụng không mong muốn là vô cùng quan trọng:

Các tác dụng phụ thường gặp

• Cơn gút cấp bùng phát (thường xảy ra trong vài tuần đầu khi mới bắt đầu điều trị).
• Rối loạn tiêu hóa nhẹ như buồn nôn, tiêu chảy, đau bụng.

Tác dụng phụ nghiêm trọng và độc tính nguy hiểm

• Hội chứng quá mẫn do Allopurinol (AHS): Đây là phản ứng dị ứng da nghiêm trọng, đe dọa tính mạng (Stevens-Johnson hoặc hoại tử thượng bì nhiễm độc – TEN). Biểu hiện ban đầu là sốt, nổi ban đỏ kèm bong tróc da, tổn thương niêm mạc miệng, mắt, suy thận hoặc gan. Người mang gen HLA-B*5801 (phổ biến ở người gốc Á Đông) có nguy cơ rất cao gặp phản ứng này.
• Độc tính trên gan gây tăng men gan, viêm gan.
• Độc tính trên máu gây giảm bạch cầu, giảm tiểu cầu hoặc thiếu máu huyết tán.

Cách xử trí ban đầu

• NGỪNG THUỐC NGAY LẬP TỨC khi thấy xuất hiện bất kỳ nốt ban đỏ, ngứa, sốt không rõ nguyên nhân hay đau họng, lở loét miệng và đến ngay cơ sở y tế gần nhất.

Allopurinol được chỉ định chính trong các trường hợp lâm sàng sau:

• Điều trị tăng acid uric máu mạn tính: Dành cho người bệnh gút có các biểu hiện như xuất hiện hạt tophi dưới da, viêm khớp gút tái phát nhiều lần.
• Phòng ngừa sỏi thận: Ngăn ngừa sỏi thận acid uric tái phát hoặc sỏi calci oxalat kết hợp với tăng thải acid uric trong nước tiểu.
• Phòng ngừa hội chứng ly giải khối u: Dùng cho bệnh nhân ung thư đang hóa trị hoặc xạ trị để bảo vệ thận khỏi lượng acid uric tăng đột biến.
• Mục tiêu điều trị: Giảm và duy trì nồng độ acid uric trong máu dưới 6 mg/dL (360 micromol/L).

Liều dùng Allopurinol cần được cá thể hóa, bắt đầu từ liều thấp rồi tăng dần để giảm thiểu nguy cơ bùng phát cơn gút cấp và dị ứng da:

Liều dùng cho người lớn

• Liều khởi đầu: 100 mg mỗi ngày uống một lần. Bác sĩ sẽ xét nghiệm máu sau mỗi 2 – 4 tuần để tăng liều dần (mỗi lần tăng 100 mg) cho đến khi đạt mục tiêu acid uric máu.
• Liều duy trì phổ biến: 100 – 300 mg/ngày đối với thể gút nhẹ; 400 – 600 mg/ngày đối với thể gút nặng có tophi.
• Liều tối đa: Không vượt quá 800 mg/ngày.

Chỉnh liều ở người suy thận (Rất quan trọng)

• Độ thanh thải creatinin (CrCl) 10 – 20 mL/phút: Liều dùng không quá 100 – 200 mg/ngày.
• CrCl dưới 10 mL/phút: Liều dùng không quá 100 mg/ngày hoặc 100 mg mỗi 2 ngày.

Cách xử trí khi quên liều

• Nếu quên một liều, hãy uống ngay khi nhớ ra. Nếu gần đến thời gian dùng liều tiếp theo, hãy bỏ qua liều đã quên. Không uống gấp đôi liều.

Allopurinol chủ yếu được sử dụng qua đường uống với các dạng bào chế phổ biến sau:

• Viên nén đường uống: Hàm lượng phổ biến nhất là 100 mg và 300 mg. Đây là dạng dùng tiện lợi, kinh tế và phổ biến nhất trong điều trị ngoại trú hàng ngày.
• Dạng tiêm/truyền tĩnh mạch: Dành cho trường hợp bệnh nhân không thể uống được (như trong các đợt hóa trị liệu ung thư nặng gây nôn ói nhiều). Dạng này ít phổ biến hơn và chỉ dùng tại bệnh viện.

Allopurinol có thể gây ra những tương tác nghiêm trọng với một số thuốc khác. Hãy thông báo cho bác sĩ nếu bạn đang dùng các thuốc sau:

• Azathioprine và Mercaptopurine: Allopurinol làm tăng nồng độ của chúng lên mức cực kỳ độc hại cho tủy xương. Nếu bắt buộc phối hợp, liều của Azathioprine hoặc Mercaptopurine phải giảm xuống còn 1/4 đến 1/3 liều thông thường.
• Ampicillin hoặc Amoxicillin: Sử dụng đồng thời với Allopurinol làm tăng đáng kể nguy cơ bị phát ban đỏ trên da.
• Thuốc chống đông máu Warfarin: Allopurinol có thể làm kéo dài thời gian bán thải của Warfarin, làm tăng nguy cơ chảy máu.
• Thuốc lợi tiểu Thiazid (như Hydrochlorothiazid): Làm giảm thải trừ Allopurinol ở thận, làm tăng nguy cơ dị ứng nghiêm trọng, đặc biệt là ở người suy thận.

Cần đặc biệt lưu ý các chống chỉ định và thận trọng dưới đây khi sử dụng Allopurinol:

Chống chỉ định tuyệt đối

• Người có tiền sử mẫn cảm hoặc dị ứng nghiêm trọng với Allopurinol.

Thận trọng và Cảnh báo đặc biệt

• Không bắt đầu dùng Allopurinol trong đợt gút cấp tính: Chỉ nên khởi đầu dùng Allopurinol sau khi cơn đau gút cấp đã dịu đi hoàn toàn (ít nhất là sau 2 tuần).
• Người có gen HLA-B*5801: Nên xét nghiệm sàng lọc gen này trước khi dùng thuốc, đặc biệt là đối với người gốc Á, do nguy cơ gặp hội ứng dị ứng da đe dọa tính mạng.
• Phụ nữ mang thai và cho con bú: Không khuyến cáo sử dụng trừ khi thực sự cần thiết và có chỉ định chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa.
• Bệnh nhân suy thận: Cần giảm liều và theo dõi chức năng thận định kỳ vì thuốc tích lũy dễ gây độc tính nghiêm trọng.

Dược thư Quốc gia Việt Nam 2022; Hướng dẫn điều trị của Hiệp hội Thấp khớp học Hoa Kỳ (ACR) 2020; FDA Approved Drug Label (Allopurinol Tablets); Hướng dẫn của Bộ Y tế Việt Nam về chẩn đoán và điều trị các bệnh cơ xương khớp.