Thuốc Tenofovir Alafenamide: Công dụng, Liều dùng & Chống chỉ định

Tenofovir Alafenamide (TAF) là một tiền chất nucleotide của tenofovir, thuộc nhóm thuốc kháng virus ức chế ngược nucleoside (NRTI). Được FDA chấp thuận vào năm 2015, TAF đại diện cho thế hệ cải tiến vượt bậc so với Tenofovir Disoproxil Fumarate (TDF) trước đây. Nhờ cấu trúc phân tử tối ưu hóa, thuốc có khả năng đi thẳng vào tế bào đích để phát huy tác dụng mà không bị hao hụt trong máu. Biệt dược nổi tiếng nhất của hoạt chất này trong điều trị đơn trị liệu viêm gan B là Vemlidy, đóng vai trò then chốt trong phác đồ điều trị viêm gan B mạn tính hiện nay toàn cầu.

TAF hoạt động như một "kẻ mạo danh thông minh" để ngăn chặn sự nhân lên của virus. Khi vào cơ thể, TAF được vận chuyển tích cực vào trong tế bào gan (đối với virus HBV) hoặc tế bào lympho (đối với virus HIV). Tại đây, các enzyme nội bào sẽ phân hủy TAF để giải phóng Tenofovir hoạt tính, sau đó hoạt chất này được phosphoryl hóa thành Tenofovir diphosphate.

Cơ chế tác động tế bào

Tenofovir diphosphate có cấu trúc hóa học tương tự như dATP (một mảnh ghép để xây dựng chuỗi DNA của virus). Nó sẽ cạnh tranh trực tiếp với dATP tự nhiên để gắn vào chuỗi DNA đang tổng hợp của virus thông qua enzyme polymerase của HBV hoặc enzyme phiên mã ngược của HIV. Khi đã gắn vào chuỗi DNA, do thiếu nhóm 3'-OH cần thiết, nó làm dừng đột ngột quá trình kéo dài chuỗi DNA, khiến virus bị lỗi và không thể nhân lên.

Lợi ích lâm sàng vượt trội so với thế hệ cũ (TDF)

Hãy tưởng tượng TDF giống như một chuyến xe chở hàng thô sơ, làm rơi vãi rất nhiều Tenofovir tự do vào máu trước khi đến được đích (gan), gây độc cho thận và làm loãng xương. Ngược lại, TAF giống như một chiếc xe bọc thép công nghệ cao bảo vệ hoạt chất nguyên vẹn trong máu, chỉ mở cửa giải phóng thuốc khi đã đi sâu vào bên trong tế bào gan. Nhờ vậy, liều dùng của TAF chỉ bằng 1/10 của TDF (25mg so với 300mg) nhưng hiệu quả diệt virus tương đương, đồng thời bảo vệ tối đa chức năng thận và hệ xương khớp của người bệnh.

Dược động học của Tenofovir Alafenamide (TAF) được tối ưu hóa đặc biệt nhằm tăng tính hướng đích tế bào gan:

• Hấp thu: TAF được hấp thu rất nhanh sau khi uống với thời gian đạt nồng độ đỉnh trong huyết tương (Tmax) khoảng 1 giờ. Khi uống cùng thức ăn giàu chất béo, khả năng hấp thu (AUC) của thuốc tăng khoảng 65%.
• Phân bố: TAF liên kết với protein huyết tương khoảng 80%. Thuốc phân bố tập trung ưu tiên cao vào tế bào gan và các tế bào lympho đơn nhân máu ngoại vi (PBMC) nhờ vào cơ chế vận chuyển tích cực qua màng tế bào.
• Chuyển hóa: TAF chủ yếu được chuyển hóa nội bào bởi enzyme cathepsin A (trong các tế bào lympho) hoặc carboxylesterase 1 (trong tế bào gan) để chuyển thành Tenofovir. Chỉ một phần cực kỳ nhỏ được chuyển hóa qua hệ enzyme CYP3A4 ở gan.
• Thải trừ: TAF được đào thải chủ yếu qua phân (khoảng 31.7%) và một phần nhỏ qua nước tiểu (< 1% dưới dạng không đổi). Thời gian bán thải (T1/2) của TAF trong huyết tương rất ngắn (khoảng 0.4 giờ), nhưng dạng hoạt hóa tích lũy trong tế bào gan lại có thời gian bán thải cực kỳ dài (trên 150 giờ), giúp thuốc duy trì hiệu quả ức chế virus bền bỉ suốt 24 giờ chỉ với một liều uống duy nhất mỗi ngày.

Để thuốc Tenofovir Alafenamide (TAF) đạt được nồng độ tối ưu trong cơ thể, người bệnh nên tuân thủ các hướng dẫn ăn uống sau:

• Uống thuốc cùng thức ăn: Hãy uống thuốc ngay trong bữa ăn hoặc ngay sau khi ăn xong. Việc này giúp tăng độ hấp thu của thuốc qua đường tiêu hóa một cách tốt nhất.
• Tránh rượu bia và đồ uống có cồn: Rượu bia làm tăng men gan, đẩy nhanh tốc độ hủy hoại tế bào gan và tiến triển xơ gan. Sử dụng rượu bia khi đang điều trị viêm gan B sẽ làm giảm đáng kể hiệu quả bảo vệ gan của thuốc.
• Tương tác với nước bưởi: Mặc dù không quá nghiêm trọng, nhưng nước bưởi chùm có thể làm ảnh hưởng nhẹ đến quá trình vận chuyển thuốc, tốt nhất bạn nên uống thuốc với nước lọc đun sôi để nguội.

Mặc dù TAF có độ an toàn rất cao so với các thuốc thế hệ cũ, người dùng vẫn cần lưu ý một số phản ứng không mong muốn và độc tính có thể xảy ra:

Tác dụng phụ thường gặp

• Đau đầu, chóng mặt nhẹ.
• Rối loạn tiêu hóa thoáng qua như buồn nôn, đau bụng, tiêu chảy hoặc đầy hơi.
• Mệt mỏi, phát ban nhẹ ngoài da hoặc tăng nhẹ men gan tạm thời trong những tuần đầu sử dụng.

Tác dụng phụ nghiêm trọng

• Nhiễm toan lactic và gan to nhiễm mỡ nặng: Đây là độc tính hiếm gặp của nhóm NRTI nhưng cực kỳ nguy hiểm. Triệu chứng báo động gồm mệt mỏi bất thường, khó thở, thở nhanh, đau bụng dữ dội, buồn nôn liên tục hoặc cảm giác lạnh tay chân.
• Đợt bùng phát viêm gan B cấp tính: Xảy ra khi người bệnh đột ngột dừng thuốc mà không có ý kiến của bác sĩ. Virus HBV sẽ nhân lên ồ ạt trở lại, hủy hoại tế bào gan hàng loạt, có thể dẫn đến suy gan cấp tính và tử vong.
• Suy giảm chức năng thận và loãng xương: Dù tỷ lệ gặp phải là cực kỳ thấp so với TDF, người bệnh có tiền sử suy thận nặng hoặc loãng xương vẫn cần được theo dõi định kỳ chức năng thận và mật độ xương.

Xử trí quá liều

Nếu nghi ngờ uống quá liều và xuất hiện các dấu hiệu ngộ độc, cần đưa người bệnh đến bệnh viện ngay lập tức. Bác sĩ sẽ tiến hành điều trị hỗ trợ triệu chứng. Thẩm phân máu có thể giúp loại bỏ một phần hoạt chất Tenofovir tự do khỏi tuần hoàn.

Tenofovir Alafenamide (TAF) được chỉ định rộng rãi trong các trường hợp lâm sàng sau:

• Điều trị viêm gan vi-rút B mạn tính (HBV): Ở người lớn và trẻ em từ 12 tuổi trở lên có cân nặng tối thiểu 35kg. Thuốc dùng cho cả trường hợp còn bù (chức năng gan hoạt động tốt) và xơ gan mất bù dưới sự giám sát chặt chẽ.
• Phối hợp điều trị nhiễm HIV-1: TAF là một thành phần cốt lõi trong các viên nén phối hợp nhiều hoạt chất để kiểm soát tải lượng virus HIV ở người lớn và trẻ em.
• Đối tượng đặc biệt ưu tiên dùng TAF: Người bệnh viêm gan B lớn tuổi (trên 60 tuổi), người có bệnh nền loãng xương hoặc giảm mật độ xương, người suy giảm chức năng thận mức độ nhẹ đến trung bình không thể sử dụng dòng thuốc TDF thế hệ cũ.

Liều lượng sử dụng Tenofovir Alafenamide phải được tuân thủ chính xác theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa:

Liều lượng chuẩn

• Người lớn và trẻ em từ 12 tuổi trở lên (nặng từ 35kg trở lên): Uống 1 viên 25 mg mỗi ngày, uống cùng thức ăn vào một khung giờ cố định trong ngày.
• Người cao tuổi: Không cần điều chỉnh liều thông thường trừ khi có bệnh lý thận đi kèm rất nặng.

Chỉnh liều trên bệnh nhân suy gan, suy thận

• Bệnh nhân suy thận: Không cần điều chỉnh liều nếu độ thanh thải creatinine (CrCl) ≥ 15 mL/phút. Đối với bệnh nhân có CrCl < 15 mL/phút đang chạy thận nhân tạo chu kỳ, uống thuốc 1 lần/ngày ngay sau khi kết thúc buổi lọc máu. Không khuyến cáo dùng cho bệnh nhân có CrCl < 15 mL/phút không chạy thận nhân tạo.
• Bệnh nhân suy gan: Không cần chỉnh liều ở bệnh nhân suy gan nhẹ hoặc trung bình. Đối với suy gan nặng (Child-Pugh C), chưa có đủ dữ liệu khuyến cáo nên cần hết sức thận trọng.

Xử trí khi quên liều

• Nếu bạn quên một liều và nhớ ra chưa quá 18 tiếng kể từ giờ uống thông thường, hãy uống ngay 1 viên với thức ăn, sau đó tiếp tục lịch trình uống thuốc như cũ.
• Nếu đã quá 18 tiếng kể từ giờ uống bình thường, hãy bỏ qua liều đã quên và đợi uống liều tiếp theo vào đúng giờ hẹn. Tuyệt đối không được uống gấp đôi liều (2 viên cùng lúc) để bù cho liều đã quên.

Thời gian điều trị

Việc điều trị viêm gan B mạn tính bằng TAF thường kéo dài nhiều năm, thậm chí là suốt đời. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý ngừng thuốc ngay cả khi cảm thấy khỏe mạnh hoặc các xét nghiệm men gan, tải lượng virus đã trở về bình thường.

Tenofovir Alafenamide (TAF) hiện nay được bào chế chủ yếu dưới các dạng viên nén tiện dụng:

• Viên nén bao phim đơn trị liệu (25 mg): Đây là dạng phổ biến nhất (như biệt dược Vemlidy), dùng chuyên biệt cho bệnh nhân điều trị viêm gan B mạn tính.
• Viên nén phối hợp đa hoạt chất (điều trị HIV): TAF được kết hợp chung với các hoạt chất khác trong cùng 1 viên nén để tăng hiệu quả điều trị HIV và hạn chế tình trạng kháng thuốc. Ví dụ: Phối hợp Emtricitabine/TAF (biệt dược Descovy) hoặc phối hợp Bictegravir/Emtricitabine/TAF (biệt dược Biktarvy).
• Ưu điểm: Dạng viên nén dễ bảo quản ở nhiệt độ phòng, liều dùng uống 1 lần duy nhất trong ngày giúp người bệnh dễ dàng ghi nhớ và tuân thủ điều trị lâu dài.
• Nhược điểm: Hiện tại chưa có dạng bào chế lỏng (siro hoặc hỗn dịch) cho trẻ nhỏ hoặc người già gặp khó khăn trong việc nuốt viên nén lớn.

Tenofovir Alafenamide (TAF) có thể tương tác với một số thuốc khác, làm giảm hiệu quả điều trị hoặc tăng độc tính. Hãy thông báo cho bác sĩ tất cả các loại thuốc bạn đang sử dụng:

Các tương tác làm giảm hiệu quả của TAF (Không nên dùng chung)

• Thuốc chống lao: Rifampicin, Rifabutin, Rifapentine làm giảm mạnh nồng độ TAF trong máu, có thể gây thất bại điều trị và kháng thuốc.
• Thuốc chống co giật, động kinh: Carbamazepine, Phenobarbital, Phenytoin.
• Thảo dược: Các chế phẩm chứa cỏ St. John's wort (thường dùng trị trầm cảm).

Các tương tác làm tăng độc tính

• Thuốc kháng nấm hoặc kháng virus khác: Các chất ức chế mạnh protein vận chuyển P-gp có thể làm tăng đáng kể nồng độ TAF trong máu, làm tăng nguy cơ gặp tác dụng phụ.
• Thuốc giảm đau kháng viêm NSAIDs: Tránh dùng chung TAF kéo dài với các thuốc như Ibuprofen, Meloxicam, Naproxen vì chúng có thể cộng hưởng làm tăng nguy cơ suy thận cấp.

Để đảm bảo an toàn tuyệt đối, Tenofovir Alafenamide (TAF) chống chỉ định và cần thận trọng trong các trường hợp sau:

Chống chỉ định tuyệt đối

• Người có tiền sử mẫn cảm hoặc dị ứng nghiêm trọng với Tenofovir Alafenamide hoặc bất kỳ tá dược nào có trong viên thuốc.

Thận trọng và Cảnh báo đặc biệt

• Phụ nữ mang thai: Dữ liệu lâm sàng về tính an toàn của TAF ở phụ nữ mang thai ít hơn so với TDF. Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây cho thấy TAF không làm tăng nguy cơ dị tật thai nhi và rất hiệu quả trong việc ngăn ngừa lây truyền viêm gan B từ mẹ sang con. Chỉ sử dụng khi có chỉ định trực tiếp và theo dõi sát sao từ bác sĩ chuyên khoa.
• Phụ nữ cho con bú: Chưa có đầy đủ nghiên cứu cho thấy TAF có bài tiết qua sữa mẹ hay không. Cần cân nhắc kỹ giữa lợi ích nuôi con bằng sữa mẹ và nguy cơ phơi nhiễm thuốc ở trẻ nhỏ.
• Đồng nhiễm HIV và HBV: Trước khi bắt đầu dùng TAF để điều trị viêm gan B, bắt buộc phải xét nghiệm sàng lọc HIV. Nếu bệnh nhân đồng nhiễm cả hai virus này, việc dùng đơn trị liệu TAF (như viên Vemlidy 25mg) bị nghiêm cấm vì sẽ nhanh chóng dẫn đến hiện tượng kháng thuốc kháng HIV. Khi đó, phải sử dụng phác đồ phối hợp điều trị đồng thời cả hai bệnh.
• Trẻ em: Chưa có khuyến cáo an toàn cho trẻ em dưới 12 tuổi hoặc cân nặng dưới 35kg.

1. Dược thư Quốc gia Việt Nam (2022).
2. Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh viêm gan vi-rút B - Bộ Y tế Việt Nam.
3. FDA Approved Label - Vemlidy (Tenofovir Alafenamide) Tablets.
4. European Medicines Agency (EMA) - Vemlidy Summary of Product Characteristics.
5. DrugBank Online - Tenofovir Alafenamide Entry.